Właściwości Cionura erecta (L.) Griseb. = Cynanchum erectum L. (Apocynaceae)

1. Wprowadzenie i pozycja systematyczna

Cionura erecta (L.) Griseb. to niewielki, trujący półkrzew z rodziny toinowatych (Apocynaceae), zaliczany do podrodziny trojeściowych (Asclepiadoideae, dawniej wyodrębnianej jako osobna rodzina Asclepiadaceae). Rodzaj Cionura jest monotypowy — obejmuje wyłącznie ten jeden gatunek. Nazwę gatunkową ustanowił Karol Linneusz (Carl Linnaeus, 1707–1778), opisując roślinę w dziele Species Plantarum (1753) jako Cynanchum erectum; do rodzaju Cionura przeniósł ją niemiecki botanik August Grisebach (August Heinrich Rudolf Grisebach, 1814–1879) w Spicilegium Florae Rumelicae et Bithynicae (1844).[1]

W piśmiennictwie funkcjonują trzy homotypowe synonimy: Cynanchum erectum (bazonim, Linneusz), Marsdenia erecta — kombinacja Roberta Browna (Robert Brown, 1773–1858) — oraz Pergularia erecta w ujęciu Kurta Sprengla (Kurt Sprengel, 1766–1833). Etymologia nazwy rodzajowej wywodzi się z greki (kíōn, kionós — kolumna, oura — ogon; w wolnym przekładzie „o wzniesionym ogonku”), zaś łaciński epitet erecta znaczy „wyprostowany, wzniesiony”.

Cionura erecta - Bułgaria, Arkutino, 2026

Zasięg naturalny gatunku rozciąga się od południowo‑wschodniej Europy po południowo‑zachodni Afganistan. Obejmuje Bałkany (Albania, Bułgaria, kraje dawnej Jugosławii), Grecję wraz z wyspami Morza Egejskiego, Cypr, Turcję, Liban i Syrię, Irak oraz Iran; jako zawleczoną notowano ją także w Tunezji. Rośnie w miejscach skalistych, na żwirowiskach rzecznych oraz na piaskach i wydmach nadmorskich, od poziomu morza po około 600 (950) m n.p.m.[2]

Pod względem morfologicznym jest to półkrzew niemal bez włosków lub słabo owłosiony, osiągający zwykle do 100 cm wysokości, niekiedy jednak pnący się po krzewach i drzewach do 5 m. Liście ma jajowate, zaostrzone, u nasady sercowate, o wymiarach około 7 × 5 cm, na ogonkach do 5 cm. Drobne, mlecznobiałe kwiaty (8–10 mm), o nieprzyjemnej woni, zebrane są w baldachokształtne kwiatostany szczytowe lub boczne. Owocem są pojedyncze, wrzecionowate mieszki długości 8–9 cm, a nasiona — oskrzydlone, zaopatrzone w pęk długich, jedwabistych włosków tworzących aparat lotny. Kwitnie od maja do lipca.[3] Po zranieniu cała roślina wydziela biały, trujący sok mleczny (lateks), którego unikają pasące się owce i kozy.

2. Surowiec

Cionura erecta nie jest surowcem farmakopealnym — nie figuruje we współczesnych farmakopeach, a wiedza o niej pochodzi z rozproszonych prac fitochemicznych i etnobotanicznych. W badaniach i tradycji wykorzystywano trzy części rośliny: sok mleczny (lateks), pozyskiwany z nacięć pędów; korzeń, olejek eteryczny (hydrolat, lotna frakcja przy destylacji); oraz ziele lub liście. Ze względu na trujący charakter mleczka surowiec ten należy traktować z ostrożnością właściwą roślinom o działaniu nasercowym.

3. Skład chemiczny

Chemizm gatunku poznano dopiero fragmentarycznie i stosunkowo niedawno, a poszczególne części rośliny różnią się profilem metabolitów.

Sok mleczny (lateks)

Pierwszą szczegółową charakterystykę soku mlecznego opublikowano w 2025 roku. Metodą HPLC wykazano w nim dziewięć związków fenolowych, wśród których zdecydowanie dominowały: kwas synapinowy (sinapic acid, 4876,2 µg/g), kwas ferulowy (ferulic acid, 902,6 µg/g) oraz epikatechina (epicatechin, 386,5 µg/g). Całkowita zawartość fenoli była przy tym niska (2,27 mg równoważników kwasu galusowego, GAE, na gram). W profilu lotnym (analiza HS‑SPME‑GC‑MS oraz GC‑MS) oznaczono między innymi p‑cymen (p‑cymene, 14,05%), 2‑heksanol (2‑hexanol, 12,52%) oraz diterpen kaurenowy kaur‑16‑en (kaur‑16‑ene, 72,06%).[4]

Olejek eteryczny korzenia

W olejku destylowanym z korzenia zidentyfikowano 19 składników, o wyraźnej przewadze seskwiterpenów. Głównymi były: cedren‑9‑on (cedren‑9‑one, 7,89%), α‑kadinol (alpha‑cadinol, 5,67%), eugenol (4,02%) oraz α‑muurolen (alpha‑muurolene, 3,58%). Twierdzono też obecność eugenolu - fenylopropanoidu o znanym działaniu przeciwdrobnoustrojowym i miejscowo znieczulającym.[5]

Kardenolidy i glikozydy pregnanowe — luka badawcza

Jako przedstawiciel podrodziny Asclepiadoideae — grupy słynącej z gorzkich glikozydów nasercowych (kardenolidów, cardenolides) oraz glikozydów pregnanowych — Cionura erecta należy do rodziny, w której związki te występują powszechnie i którym zwyczajowo przypisuje się toksyczność mlecznego soku. Trzeba jednak wyraźnie zaznaczyć: swoistego profilu kardenolidów tego gatunku nie scharakteryzowano dotąd w dostępnym piśmiennictwie. Trujące właściwości lateksu wiąże się z tą klasą związków raczej przez analogię do pokrewnych toinowatych niż na podstawie bezpośrednich oznaczeń — i jest to jedna z najważniejszych luk w wiedzy o tej roślinie.

4. Działanie farmakologiczne i potencjał

Dostępne dane doświadczalne rysują obraz rośliny o działaniu przeciwdrobnoustrojowym, przeciwutleniającym oraz owadobójczym.

Działanie przeciwdrobnoustrojowe i przeciwutleniające

Sok mleczny wykazał aktywność przeciwbakteryjną i przeciwdrożdżakową: wartości najmniejszego stężenia hamującego (MIC) mieściły się w zakresie 62,5–250 µg/mL, a wśród wrażliwych drobnoustrojów znalazły się między innymi pałeczka Acinetobacter baumannii oraz drożdżaki z rodzaju bielnik - Candida. Aktywność przeciwutleniająca w teście DPPH była umiarkowana (IC50 około 114 µg/mL). Autorzy wiążą te właściwości z bogactwem fenolokwasów i terpenoidów, wskazując na potencjał dermatologiczny surowca.[6]

Działanie owadobójcze i odstraszające

Olejek korzeniowy oraz wyciąg metanolowy wykazały wyraźne działanie larwobójcze wobec larw widliszka Anopheles stephensi — głównego wektora malarii w Azji Południowej. Wartość LC50 wyniosła 77,30 ppm dla olejku eterycznego i 250,38 ppm dla wyciągu metanolowego, a najwyższe badane stężenia dawały 100‑procentową śmiertelność larw. Pięćdziesięcioprocentowy roztwór olejku odstraszał komary średnio przez 2,28 godziny (ED50 10,12 ppm, ED90 23,01 ppm).[7] Gatunek uwzględniono także w szerszym przeglądzie rodzimych roślin Iranu testowanych przeciw wektorom malarii.[8] Wskazuje to na realny potencjał Cionura erecta jako źródła roślinnych repelentów i larwicydów.

Potencjał farmakologiczny

Zestawienie tych obserwacji — przeciwdrobnoustrojowy i przeciwutleniający sok mleczny oraz owadobójczy olejek korzeniowy — sytuuje Cionura erecta wśród surowców obiecujących, lecz wciąż słabo zbadanych. Kierunki warte pogłębienia to przede wszystkim: izolacja i identyfikacja ewentualnych kardenolidów, standaryzacja ekstraktów oraz rzetelna ocena bezpieczeństwa, bez której o zastosowaniu wewnętrznym nie może być mowy.

5. Zastosowanie w dawnej i ludowej medycynie

Cionura erecta nigdy nie należała do głównego nurtu europejskiej materia medica i nie sposób wskazać dla niej pewnych recept z klasycznych zielników. Sama nazwa rodzajowa Cynanchum (od gr. kynánchē — „dławienie psów”) nawiązuje do starożytnego przekonania o roślinach z tej grupy jako truciznach dla psów; jest to jednak wyłącznie trop etymologiczno‑historyczny, a nie dowód konkretnego zastosowania leczniczego omawianego gatunku.

Udokumentowane, choć lokalne, zastosowania pochodzą z medycyny ludowej Bliskiego Wschodu. W etnobotanicznym badaniu prowincji Kerman w południowo‑wschodnim Iranie Cionura erecta wymieniana jest jako roślina stosowana w leczeniu kaszlu.[9] Z kolei tradycyjne, zewnętrzne (dermatologiczne) wykorzystanie soku mlecznego — zgodne z ogólnym wzorcem stosowania toinowatych w schorzeniach skóry — przywołują autorzy współczesnej pracy nad mleczkiem (lateksem) jako przesłankę swoich badań.[10] Parzący, drażniący charakter mleczka tłumaczy, dlaczego dawne wykorzystanie tej rośliny ograniczało się raczej do użytku zewnętrznego niż wewnętrznego, podobnie jak w przypadku innych roślin obfitujących w żrący sok mleczny.

6. Toksykologia, bezpieczeństwo i dawki

Cionura erecta jest rośliną trującą. Jej biały sok mleczny działa drażniąco i cytotoksycznie, a omijanie rośliny przez zwierzęta pasące się stanowi klasyczny, terenowy wskaźnik toksyczności w tej rodzinie. Za trujące działanie toinowatych odpowiadają zwykle glikozydy nasercowe (kardenolidy) i glikozydy pregnanowe, z zastrzeżeniem, że swoistego ich profilu u tego gatunku, jak wspomniano, dotąd nie ustalono z całą pewnością.

Kwestię bezpiecznych dawek trzeba postawić wprost i bez owijania w bawełnę: w dostępnym piśmiennictwie naukowym i farmakopealnym nie istnieje ustalona, bezpieczna dawka lecznicza Cionura erecta do stosowania u człowieka. Wszystkie liczby, jakie można tu przytoczyć, mają charakter wyłącznie doświadczalny i laboratoryjny — odnoszą się do stężeń działających na larwy komarów (LC50 rzędu 77–250 ppm) bądź na drobnoustroje (MIC 62,5–250 µg/mL; IC50 w teście DPPH około 114 µg/mL) — i w żaden sposób nie przekładają się na dawkowanie doustne u ludzi. Również ludowe stosowanie w kaszlu, odnotowane w Iranie, nie zostało w piśmiennictwie ujęte w postać zweryfikowanego schematu dawkowania.

W praktyce oznacza to, że surowca nie należy przyjmować wewnętrznie bez uprzednich badań bezpieczeństwa i nadzoru lekarskiego; jakiekolwiek rozważane zastosowanie może dotyczyć co najwyżej użytku zewnętrznego, z zachowaniem najwyższej ostrożności wobec parzącego mleczka i z ochroną oczu oraz błon śluzowych. W razie kontaktu z sokiem mlecznym — podrażnienia skóry lub oczu, a tym bardziej objawów ogólnych po spożyciu — należy postępować jak przy zatruciu roślinami zawierającymi glikozydy nasercowe i niezwłocznie zasięgnąć pomocy lekarskiej.

[1]Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens, Kew: https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:95869-1

[2]Flora of Greece (Apocynaceae: Cionura), media.e-taxonomy.eu; oraz Cretan Flora, cretanflora.com.

[3]Flora of Greece (Apocynaceae: Cionura), media.e-taxonomy.eu; oraz Cretan Flora, cretanflora.com.

[4]Calhan S. D. i wsp. (2025), Natural Product Research 40(2), 567–580. Wg PubMed. DOI: 10.1080/14786419.2025.2567640

[5]Mozaffari E. i wsp. (2014), Journal of Arthropod-Borne Diseases 8(2), 147–155. Wg PubMed. PMC4478426

[6]Calhan S. D. i wsp. (2025), Natural Product Research 40(2), 567–580. Wg PubMed. DOI: 10.1080/14786419.2025.2567640

[7]Mozaffari E. i wsp. (2014), Journal of Arthropod-Borne Diseases 8(2), 147–155. Wg PubMed. PMC4478426

[8]Vatandoost H. i wsp. (2019), Journal of Arthropod-Borne Diseases 13(4), 344–352. Wg PubMed. PMC7188767

[9]Hosseini S. H. i wsp. (2021), Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine 17(1), 31. Wg PubMed. DOI: 10.1186/s13002-021-00438-z

[10]Calhan S. D. i wsp. (2025), Natural Product Research 40(2), 567–580. Wg PubMed. DOI: 10.1080/14786419.2025.2567640

https://youtu.be/l8zDZ7ThYgE