Potencjalna przydatność koniczyny krwistoczerwonej - Trifolium incarnatum Linne dla ziołolecznictwa i kosmetyki

Koniczyna krwistoczerwona, inkarnatka - Trifolium incarnatum L. należy do rodziny Fabaceae Lindl. (bobowatych, motylkowatych) - dawniej Leguminosae, Papilionaceae; podrodziny Faboideae (niem. Inkarnatklee, Blutklee; ang. crimson clover, Italian clover; fr. trèfle incarnat, trèfle du Roussillon).

Inkarnatka to roślina jednoroczna, wyprostowana, osiągająca 20–50 cm wys., nierozgałęziona albo rozgałęziona wyłącznie u podstawy, miękko owłosiona. Liście trójlistkowe, długoogonkowe; listki owłosione, szerokości 8–16 mm, na szczycie ucięte lub dwuwrębne. Kwiatostan to gęsty, wydłużony grono-kłos (3–5 cm długości, ok. 1,5 cm szerokości), w typowej formie intensywnie karmazynowy (stąd incarnatum — „wcielony, krwistoczerwony"), choć występują formy o kwiatach kremowobiałych (f. albiflorum Merino). Kwiat motylkowy o żagielku nieuniesionym, lecz złożonym ku przodowi (jest to cecha diagnostyczna). Gatunek pochodzi z Eurazji (rejon śródziemnomorski i Europa Zachodnia), szeroko wprowadzony jako roślina pastewna i nawóz zielony; do Ameryki Północnej introdukowany w 1818 r. jako uprawa okrywowa i źródło azotu.

Inkarnatka, w odróżnieniu od dobrze przebadanej Trifolium pratense L. (koniczyna łąkowa, czerwona), była przedmiotem mniejszej liczby badań. Koniczyna krwistoczerwona wyróżnia się wysoką zawartością związków fenolowych (ogółem) w porównaniu z innymi gatunkami koniczyny. W jednym z badań porównawczych sześciu gatunków koniczyny (T. alexandrinum L., T. fragiferum L., T. hybridum L., T. incarnatum L., T. resupinatum var. majus Boiss. i T. resupinatum var. resupinatum L.): części nadziemne Trifolium incarnatum zawierały około 47,97 mg związków feonolowych ogółem/g suchej masy, ustępując jedynie Trifolium alexandrinum (52,55 mg/g). Do związków fenolowych należą kwasy fenolowe, flawonoidy właściwe (flawony i flawonole) oraz klowamidy (clovamides, czyli amidy kwasu kawowego z DOPA, charakterystyczne dla rodzaju Trifolium). Klowamidy działają antyagregacyjnie i przeciwzapalnie.

Obecnie przy opisie koniczyny w zakresie fitoterapii zwraca się uwagę na izoflawony. Izoflawony należą do fitoestrogenów o szkielecie 3-fenylochromonu. Wśród jednorocznych gatunków koniczyn najwyższe całkowite stężenie izoflawonów stwierdzono właśnie u koniczyny krwistoczerwonej - 3,27 mg/g (dla porównania koniczyna różnoogonkowa - T. campestre 3,04, koniczyna skręcona - T. resupinatum 1,13, koniczyna aleksandryjska - T. alexandrinum 0,517 mg/g). Główne izoflawony rodzaju Trifolium to: biochanina A, formononetyna, genisteina i daidzeina.

Rodzaj Trifolium zawiera związki cyjanogenne: linamarynę i lotaustralinę.

Wyciągi z kwiatostanów koniczyny krwistoczerwonej mają podobne działanie jak preparaty z kwiatostanów innych gatunków koniczyny. Aktywność farmakologiczna wynika ze składu chemicznego. Działanie estrogenne (fitoestrogenne): izoflawony (zwłaszcza formononetyna i biochanina A jako prekursory daidzeiny i genisteiny) wykazują powinowactwo do receptorów estrogenowych. Zatem ten gatunek koniczyny również może być stosowany w okresie przekwitania. Działanie przeciwpłytkowe i przeciwzapalne wiązane jest z kolei z frakcją flawonoidów i klowamidów.

Należy jednak podkreślić, że koniczyna krwistoczerwona nie występuje w farmakopeach i lekospisach. Ugruntowaną pozycję w fitoterapii ma koniczyna łąkowa (czerwona) – Trifolium pratense Linne.

Inkarnatka ma natomiast pierwszorzędne znaczenie rolnicze i pastewne, bowiem jako roślina motylkowa wiąże azot atmosferyczny w symbiozie z Rhizobium, ponadto służy jako nawóz zielony, roślina okrywowa i wysokobiałkowa pasza. Walory żywieniowe (białko, fenole, izoflawony) czynią ją interesującą z punktu widzenia żywności funkcjonalnej i fitogenicznych dodatków paszowych. W literaturze brakuje informacji, co do ustalonych dawek leczniczych, wartości LD₅₀ i NOAEL swoiście dla T. incarnatum.

izoflawony jako fitoestrogeny są przeciwwskazane w nowotworach estrogenozależnych. Obfite spasanie świeżej koniczyny wiąże się u przeżuwaczy z ryzykiem wzdęć i przy wysokiej zawartości formononetyny - z syndromem koniczynowym (zaburzenia płodności, np. u owiec).

Młode wiosenne przyrosty ziela często zawierają ponad 20% białka ogólnego, przy strawności sięgającej 80%. W pełni kwitnienia ziele zawiera 12–14 % białka ogólnego i 60–65 % składników strawnych w przeliczeniu na suchą masę. Kwiatostany, jak i kwitnące ziele mogą być surowcem zielarskim. Istnieje możliwość zjadania kiełków koniczyny krwistoczerwonej. 100 g świeżych kiełków dostarcza 4 g białka.

Preparaty (nalewka, intrakt) oparte na alkoholu 60-70% najlepiej ekstrahują flawonoidy. Nalewkę 1:5-10 można zażywać doustnie 2 razy dziennie po 5 ml, ponadto stosować po rozcieńczeniu wodą do przemywania skóry (piersi, szyja, twarz, brzuch) jako środek przeciwstarzeniowy i estrogenny. Roztwór (1 łyżka nalewki na 100 ml wody) i samą nalewkę można wcierać w skórę głowy dla wzmocnienia włosów. U dziewcząt napary 1-1,5% i rozcieńczona nalewka z kwiatostanów - łagodzą trądzik androgenny.

Kosmetyki estrogenne z kwiatostanów koniczyny krwistoczerwonej powinny zawierać 5-15% nalewki 1:5 na etanolu 60-70% (mleczka, kremy, żele, szampony, toniki). Tonik na winie białym wytrawnym (z 1 części kwiatostanów uzyskać 7 części wyciągu na winie) stosować do przemywania skóry po rozcieńczeniu (1 łyżka toniku na 1-2 łyżki wody), jako środek estrogenny, przeciwzapalny i przeciwstarzeniowy, ponadto przeciwko trądzikowi różowatemu.

Napar z kwiatostanów suszonych 1% można stosować jako środek uspokajający, przeciwzapalny i lekko rozkurczowy na układ pokarmowy.

Kicel, A., Owczarek, A., Kapusta, P., Kolodziejczyk-Czepas, J., & Olszewska, M. A. (2015). Antioxidant action of six Trifolium species in blood platelet experimental system in vitro. Molecular and Cellular Biochemistry, 408(1–2), 199–205. https://doi.org/10.1007/s11010-015-2556-2

Liu, J., Wang, J., & Li, Q. (2010). Solubility of genistein in water, methanol, ethanol, propan-2-ol, 1-butanol, and ethyl acetate from (280 to 333) K. Journal of Chemical & Engineering Data, 55(9), 3914–3916. https://doi.org/10.1021/je100261w

Kolodziejczyk-Czepas, J. (2016). Trifolium species — the latest findings on chemical profile, ethnomedicinal use and pharmacological properties. Journal of Pharmacy and Pharmacology, 68(7), 845–861. https://doi.org/10.1111/jphp.12568

Kolodziejczyk-Czepas, J., & Stochmal, A. (2024). Clovamide and its derivatives — bioactive components of Theobroma cacao and other plants in the context of human health. Foods, 13(7), 1118. https://doi.org/10.3390/foods13071118

Sullivan, M. L., & Knollenberg, B. J. (2021). Red clover HDT, a BAHD hydroxycinnamoyl-CoA:L-DOPA hydroxycinnamoyl transferase. Frontiers in Plant Science, 12, 727461. https://doi.org/10.3389/fpls.2021.727461

Lloveras, J., & in. (2001). Morphological development and forage quality changes in crimson clover (Trifolium incarnatum L.). Grass and Forage Science, 56(4), 395–404. https://doi.org/10.1046/j.1365-2494.2001.00289.x