Drożdżaki z rodzaju Candida Berkhout 1923 – biologia, gatunki, leki oficjalne, substancje roślinne, probiotyki i dieta w kandydozie

Biologia i budowa

Drożdżaki z rodzaju Candida Berkhout 1923 (niem. Candida-Hefen, Sprosspilze; ang. Candida yeasts) są grzybami workowymi – Ascomycota, z podtypu Saccharomycotina. Polska nazwa dla Candida to bielnik.

W starszych podręcznikach umieszczano je w rzędzie Saccharomycetales, obecnie, wg genomowej klasyfikacji Groenewald i in. (2023), gatunki o znaczeniu lekarskim z Candida albicans na czele należą do klasy Pichiomycetes, rzędu Serinales i rodziny Debaryomycetaceae.

Nazwa rzędu bierze się z osobliwości kodu genetycznego: kodon CUG, u innych organizmów oznaczający leucynę, te drożdżaki odczytują jako serynę (klad CTG).

Rodzaj ustanowiła holenderska mikolożka Christine Marie Berkhout (1893–1932), uczennica Johanny Westerdijk, w rozprawie doktorskiej obronionej w Utrechcie w 1923 r. pt. De schimmelgeslachten Monilia, Oidium, Oospora en Torula; gatunkiem typowym uczyniła Candida vulgaris, dzisiejszą Candida tropicalis (Castellani) Berkhout.

Sam grzyb wywołujący pleśniawki znano o wiele wcześniej. Bernhard von Langenbeck (1810–1887) opisał go w 1839 r. na błonie śluzowej przełyku chorego zmarłego na dur brzuszny, a David Gruby (1810–1898) przedstawił w 1842 r. paryskiej Akademii Nauk rozprawę o grzybie „prawdziwych pleśniawek dzieci” (le vrai muguet des enfants), z kolei Charles-Philippe Robin (1821–1885) nadał mu w 1853 r. nazwę Oidium albicans.

Stąd pełna nazwa Candida albicans (C.P. Robin) Berkhout 1923, a wśród synonimów Oidium albicans C.P. Robin 1853, Saccharomyces albicans Reess 1877 i Monilia albicans (C.P. Robin) Zopf 1890.

W piśmiennictwie niemieckim utrzymała się nazwa Soorpilz, w angielskim thrush fungus, we francuskim muguet.

Komórka Candida albicans jest owalna lub jajowata, ma 3–6 µm średnicy i rozmnaża się przez pączkowanie, dając blastokonidia.

W sprzyjających warunkach (37 stopni C, odczyn obojętny, surowica) wytwarza pseudostrzępki i prawdziwe strzępki, a na końcach strzępek grubościenne chlamydospory.

Ten polimorfizm rozstrzyga o zjadliwości: postać drożdżowa służy rozsiewowi, postać strzępkowa wnikaniu w nabłonek.

Ścianę komórkową w 80–90% budują węglowodany: β-1,3- i β-1,6-glukany, chityna (polimer N-acetylo-D-glukozaminy o wiązaniach β-1,4) oraz mannoproteiny; warstwa wewnętrzna, szkieletowa, złożona jest z glukanu i chityny, zewnętrzna z mannoprotein, które zasłaniają glukan przed dektyną-1, receptorem komórek odpornościowych.

Błona cytoplazmatyczna zawiera ergosterol zamiast cholesterolu i właśnie on jest punktem uchwytu polienów, azoli i wielu substancji roślinnych.

Genom szczepu wzorcowego SC5314 liczy w zestawie haploidalnym ok. 14,3 mln par zasad w 8 chromosomach, przy zawartości par GC 33,5%; organizm jest zatem diploidalny, nie ma pełnego cyklu płciowego i rekombinuje paraseksualnie.

Do czynników zjadliwości zaliczam adhezyny (białka Als, Hwp1), proteinazy asparaginowe Sap1–Sap10, fosfolipazy, zdolność tworzenia biofilmu na nabłonkach, protezach i cewnikach oraz kandydalizynę, peptyd cytolityczny kodowany przez gen ECE1, wykryty przez zespół Davida Moyesa i Juliana Naglika (Moyes i in., 2016). Dziurawi ona błony komórek nabłonka i jest pierwszą prawdziwą toksyną peptydową opisaną u grzyba chorobotwórczego dla człowieka.

Candida albicans

Występowanie i chorobotwórczość

Candida albicans jest komensalem człowieka i zwierząt stałocieplnych. Jelito zasiedla u 40–60% zdrowych ludzi, bytuje też w jamie ustnej, w pochwie i w fałdach skóry, przy czym w stanie równowagi liczba komórek jest mała, utrzymywana w ryzach przez bakterie jelitowe, śluz, defensyny i limfocyty Th17.

W badaniu mykobiomu kału zdrowych ochotników rodzaj Candida stwierdzono w 57% próbek, częściej występował tylko Saccharomyces (89%) (Hoffmann i in., 2013). Kandydoza (dawniej monilioza, drożdżyca; niem. Soor, Candidose; ang. candidiasis, candidosis) rozwija się wtedy, gdy zawiodą bariery: po antybiotykach o szerokim zakresie działania, w cukrzycy, w ciąży, przy kortykosteroidach i cytostatykach, u noworodków i w starości, przy protezach zębowych, cewnikach naczyniowych i żywieniu pozajelitowym, w zakażeniu HIV.

Postacie powierzchowne to pleśniawki jamy ustnej (stomatitis candidomycetica, soor), zajady, zapalenie przełyku, wyprzenia drożdżakowe fałdów skórnych (intertrigo candidomycetica), zanokcica, zapalenie żołędzi oraz zapalenie sromu i pochwy (vulvovaginitis candidomycetica), najczęstsza grzybica kobiet.

Kandydoza inwazyjna, z kandydemią na czele, należy do najczęstszych zakażeń grzybiczych w szpitalach, a śmiertelność wśród chorych z kandydemią sięga, mimo leczenia, 30–40% (Pappas i in., 2018).

Światowa Organizacja Zdrowia w pierwszym wykazie priorytetowych patogenów grzybiczych z 25 października 2022 r. umieściła Candida albicans i Candida auris w grupie krytycznej, a Candida glabrata, Candida tropicalis i Candida parapsilosis w grupie wysokiej (WHO, 2022).

Candida auris

Gatunki i zmiany w systematyce

Rodzaj Candida w ujęciu Berkhout był tworem sztucznym, workiem na bezpłciowe drożdżaki bez wspólnego pochodzenia, toteż badania molekularne rozbijają go na rodzaje naturalne.

Spośród kilkuset opisanych gatunków znaczenie lekarskie ma kilkanaście, a pięć odpowiada za ponad 90% zakażeń inwazyjnych: Candida albicans, Candida glabrata, Candida parapsilosis, Candida tropicalis i Candida krusei (Pappas i in., 2018).

Candida glabrata (H.W. Anderson) S.A. Meyer & Yarrow nosi obecnie nazwę Nakaseomyces glabratus (H.W. Anderson) Takashima & Sugita (Takashima i Sugita, 2022); jest drożdżakiem haploidalnym, nie tworzy strzępek, bliżej jej do Saccharomyces cerevisiae niż do Candida albicans, a wrażliwość na flukonazol ma z natury obniżoną.

Candida krusei (Castellani) Berkhout okazała się stadium bezpłciowym Pichia kudriavzevii Boidin, Pignal & Besson, gatunku z natury opornego na flukonazol. Candida auris Satoh & Makimura, wyosobniona po raz pierwszy w 2009 r. z przewodu słuchowego chorej w Japonii (stąd epitet auris), została w 2024 r. przeniesiona do nowego rodzaju jako Candidozyma auris (Satoh & Makimura) Q.M. Wang, Yurkov, Boekhout & F.Y. Bai w rodzinie Metschnikowiaceae (Liu i in., 2024); szerzy się w szpitalach, znosi wysoką temperaturę i zasolenie, a wiele szczepów jest opornych na dwie lub trzy klasy leków.

Candida dubliniensis Sullivan, Westerneng, Haynes, Bennett & Coleman 1995 jest bliźniaczo podobna do Candida albicans, częściej jednak występuje u zakażonych HIV. Candida tropicalis przeważa u chorych hematologicznych i w krajach gorących, Candida parapsilosis (Ashford) Langeron & Talice tworzy biofilm na cewnikach i jest głównym gatunkiem u noworodków.

Leki oficjalne

Medycyna oficjalna dysponuje czterema grupami leków. Polieny wiążą ergosterol i tworzą pory w błonie komórkowej.

Nystatynę odkryły w 1950 r. Elizabeth Lee Hazen (1885–1975) i Rachel Fuller Brown (1898–1980) w pracowni Departamentu Zdrowia stanu Nowy Jork, w hodowli Streptomyces noursei (Hazen i Brown, 1950); nazwa upamiętnia New York State. Amfoterycynę B wyosobniono w 1955 r. w Squibb Institute ze Streptomyces nodosus z gleby znad Orinoko i wprowadzono do lecznictwa w 1959 r., natamycyna (pimarycyna) pochodzi ze Streptomyces natalensis.

Nystatyna nie wchłania się z przewodu pokarmowego, działa więc tylko miejscowo: zawiesina doustna 100 000 j.m./ml do przetrzymywania w ustach, 4–6 ml 4 razy dziennie przez 7–14 dni, tabletki dojelitowe 500 000 j.m. 4 razy dziennie (w razie potrzeby 1 000 000 j.m. 4 razy dziennie) do 3 tygodni w drożdżycy jelit, tabletki dopochwowe 100 000 j.m. przez 14 dni.

W Polsce są to Nystatyna Teva (Teva Pharmaceuticals Polska) i Nystatin TZF (Tarchomińskie Zakłady Farmaceutyczne Polfa), a monografię Nystatinum zawiera Farmakopea Polska XIII (2023).

Natamycynę zawierają globulki Pimafucin 100 mg (Cheplapharm Arzneimittel), amfoterycyna B w postaci liposomalnej (AmBisome, Gilead) podawana jest dożylnie 3–5 mg/kg na dobę w kandydozie inwazyjnej.

Azole hamują 14α-demetylazę lanosterolu (CYP51, Erg11) i blokują syntezę ergosterolu. Klotrymazol zsyntetyzował Karl Heinz Büchel w Bayer AG w 1969 r. (Canesten wszedł na rynek niemiecki w 1973 r.), mikonazol opracowano pod koniec lat sześćdziesiątych w Janssen Pharmaceutica, flukonazol zaś w pracowni Pfizera w Sandwich pod kierunkiem Kennetha Richardsona; opatentowany w 1983 r., do lecznictwa wszedł w 1990 r.

Wg wytycznych Infectious Diseases Society of America (Pappas i in., 2016) niepowikłane drożdżakowe zapalenie pochwy leczy się jednorazową dawką 150 mg flukonazolu doustnie, postać powikłaną dwiema lub trzema dawkami po 150 mg co 72 godziny, nawrotową dawką 150 mg raz w tygodniu przez 6 miesięcy po leczeniu wstępnym; kandydozę jamy ustnej i gardła dawką 100–200 mg na dobę przez 7–14 dni, kandydemię dawką nasycającą 800 mg (12 mg/kg), potem 400 mg (6 mg/kg) na dobę. Klotrymazol stosuje się jako krem 1% 2–3 razy dziennie oraz tabletki dopochwowe 100 mg przez 6 dni lub 500 mg jednorazowo (Clotrimazolum GSK, GlaxoSmithKline; Canesten, Bayer).

Itrakonazol, worykonazol, pozakonazol i izawukonazol (2015) rezerwuje się dla postaci opornych i inwazyjnych, oteseconazol (2022) dla nawrotowego zapalenia pochwy. Echinokandyny, czyli kaspofungina (Cancidas, MSD, 2001), mikafungina (2002), anidulafungina (2006) i wprowadzona w 2023 r. rezafungina, hamują syntazę β-1,3-glukanu (Fks1) i są dziś lekami pierwszego wyboru w kandydemii: kaspofungina 70 mg, potem 50 mg na dobę, mikafungina 100 mg na dobę, anidulafungina 200 mg, potem 100 mg na dobę dożylnie (Pappas i in., 2016).

Czwartą grupę stanowi flucytozyna, antymetabolit pirymidynowy zsyntetyzowany w 1957 r., kojarzony z amfoterycyną B w zakażeniach ośrodkowego układu nerwowego. Osobne miejsce zajmuje kwas borowy: kapsułki żelatynowe po 600 mg dopochwowo raz dziennie przez 10–14 dni dają wyleczenie w 40–100% przypadków i są zalecane przy zakażeniach Nakaseomyces glabratus opornych na azole (Iavazzo i in., 2011; Pappas i in., 2016); w ciąży są przeciwwskazane.

Substancje roślinne, olejki i zioła

Wśród surowców roślinnych na pierwszym miejscu stawiam olejki o dużej zawartości fenoli monoterpenowych i alkoholi terpenowych.

Olejek z drzewa herbacianego – Melaleucae aetheroleum, z liści Melaleuca alternifolia (Maiden & Betche) Cheel, Myrtaceae (niem. Teebaumöl, ang. tea tree oil), wg Farmakopei Europejskiej ma zawierać co najmniej 30% terpinen-4-olu i nie więcej niż 15% 1,8-cyneolu. Hammer, Carson i Riley (1998) zbadali 81 izolatów Candida albicans i 33 izolaty innych gatunków: stężenie hamujące 90% szczepów wynosiło 0,25% (v/v), grzybobójcze 0,25% dla Candida albicans i 0,5% dla pozostałych.

Olejek herbaciany stosuję wyłącznie zewnętrznie: 0,25–0,5% w płukankach i przymoczkach (zemulgowany lub na spirytusie), 2–5% w kremach, maściach i olejach na wyprzenia; połknięty w ilości kilku mililitrów (4-5 mL) wywołuje zatrucie z ataksją i zaburzeniami świadomości. Istnieją też nieoficjalne dawki doustne, rzędu 3-4 kropli w oleju jadalnym 2-3 razy dziennie, ale też mogą wywołać zaburzenia trawienne lub złe samopoczucie.

Olejek lebiodkowy – Origani aetheroleum, z ziela lebiodki pospolitej – Origanum vulgare L., Lamiaceae (niem. Dost, ang. oregano), zawiera 60–80% karwakrolu z domieszką tymolu. Manohar i in. (2001) wykazali, że olejek w stężeniu 0,25 mg/ml całkowicie hamuje wzrost Candida albicans, 0,125 mg/ml hamuje go w 75%, a u myszy zakażonych dawką 5 LD50 podawanie 8,6 mg olejku/kg na dobę w oliwie przez 30 dni dało 80% przeżyć bez drożdżaków w nerkach, podczas gdy zwierzęta kontrolne padły w ciągu 10 dni.

Tymol (2-izopropylo-5-metylofenol, niem. Thymol), wyodrębniony w 1719 r. przez Caspara Neumanna (1683–1737) z olejku tymiankowego, z ziela tymianku pospolitego – Thymus vulgaris L., Lamiaceae, hamuje Candida albicans i Candida krusei w stężeniu 39 µg/ml, Candida tropicalis 78 µg/ml, przy czym MIC i MFC są równe, a więc działa grzybobójczo; w obecności egzogennego ergosterolu MIC rośnie ośmiokrotnie, do 312,5 µg/ml, co dowodzi wiązania się tymolu ze sterolem błony. Skojarzony z nystatyną daje synergizm (wskaźnik FIC 0,25) i obniża MIC obu środków o 87,4% (de Castro i in., 2015).

Ahmad i in. (2011) potwierdzili na 111 izolatach klinicznych, także opornych na flukonazol, że tymol i karwakrol działają grzybobójczo, hamując biosyntezę ergosterolu i rozrywając błonę.

Doustnie zażywa się 2–3 krople olejku lebiodkowego w kapsułce lub na łyżeczce oliwy 2–3 razy dziennie po jedzeniu przez 2–3 tygodnie; napar z ziela tymianku lub lebiodki (1 łyżka na szklankę wrzątku) służy do płukania jamy ustnej i gardła oraz do irygacji.

Olejek goździkowy – Caryophylli floris aetheroleum, z pąków kwiatowych goździkowca korzennego – Syzygium aromaticum (L.) Merr. & L.M. Perry (= Eugenia caryophyllata Thunb.), Myrtaceae, zawiera 75–88% eugenolu. Olejek o zawartości 85,3% eugenolu i sam eugenol hamowały wszystkie badane szczepy Candida, uszkadzały błonę komórkową, obniżały zawartość ergosterolu, a w stężeniach poniżej MIC znosiły tworzenie kiełków przez Candida albicans (Pinto i in., 2009). Pokrewnie działa aldehyd cynamonowy z kory cynamonowca cejlońskiego – Cinnamomum verum J. Presl (= Cinnamomum zeylanicum Blume), Lauraceae. Zalecam napar z 3–5 goździków lub pół łyżeczki kory cynamonowej na szklankę wody do picia i płukania, olejek goździkowy zaś po 1–2 krople na cukrze lub w miodzie 2–3 razy dziennie.

Czosnek – Allium sativum L., Amaryllidaceae (dawniej Liliaceae), zawiera alliinę, z której po zmiażdżeniu ząbków alliinaza uwalnia allicynę (tiosulfinian diallilu), odkrytą w 1944 r. przez Chestera J. Cavallito i Johna Haysa Baileya.

Allicyna hamuje izolaty Candida albicans w stężeniach 0,05–12,5 µg/ml wobec 0,25–16 µg/ml dla flukonazolu, a u myszy z kandydozą układową dawka 5 mg/kg na dobę wydłużała średnie przeżycie z 8,4 do 15,8 dnia (Khodavandi i in., 2011).

Zastrzegam jednak, że tabletki czosnkowe zażywane doustnie przez 14 dni nie zmniejszyły liczby kolonii Candida w pochwie w próbie z placebo (Watson i in., 2014), stawiam więc na czosnek świeży, 2–4 ząbki dziennie, i na macerat czosnkowy w oleju do użytku zewnętrznego.

Berberyna, alkaloid protoberberynowy wyodrębniony w 1830 r. przez Johanna Andreasa Buchnera (1783–1852) i Herbergera z kory berberysu zwyczajnego – Berberis vulgaris L., Berberidaceae, obecna też w gorzkniku kanadyjskim – Hydrastis canadensis L., Ranunculaceae, przywraca wrażliwość na flukonazol: wobec 40 opornych izolatów Candida albicans chlorek berberyny z flukonazolem działał synergicznie, a 16 µg/ml berberyny z 10 µg/ml flukonazolu zabijało drożdżaki, czego żaden ze środków osobno nie czynił (Quan i in., 2006).

Sama berberyna jest słabym fungistatykiem (MIC powyżej 32 µg/ml), toteż traktuję ją jako lek pomocniczy: intrakt lub nalewka z kory berberysu 1:5-10 po 3–5 ml 2–3 razy dziennie albo berberyna 300–500 mg 2–3 razy dziennie. Działa raczej miejscowo ze względu na słabe wchłanianie. Lepiej działają zespoły alkaloidów, np. glistnika - Chelidonium majus L., co kiedyś wykorzystywano w leczeniu grzybicy pochwy.

Kwasy tłuszczowe średniołańcuchowe, np. z oleju kokosowego – Cocos nucifera L., Arecaceae (ok. 45–50% kwasu laurynowego, 5–10% kaprynowego, 5–10% kaprylowego) zabijają drożdżaki: kwas kaprynowy w stężeniu 10 mmol/l niszczył Candida albicans najszybciej, już po 10 minutach, kwas laurynowy był najczynniejszy w niższych stężeniach po 30 minutach, a mikroskopia elektronowa ukazała rozpad błony i cytoplazmy (Bergsson i in., 2001).

Myszy karmione paszą z olejem kokosowym miały mniejszą kolonizację jelit niż karmione łojem wołowym lub olejem sojowym (Gunsalus i in., 2015), a u wcześniaków dodatek trójglicerydów średniołańcuchowych do mleka, 0,5 ml na 30 ml pokarmu przez 7 dni, obniżył liczbę drożdżaków w kale średnio o 84% (Arsenault i in., 2019). Polecam 1–2 łyżki oleju kokosowego dziennie w diecie; kapsułki z kwasem kaprylowym po 500–600 mg nie mają niestety badań klinicznych, ale są cenne, biorąc pod uwagę obserwacje na zwierzętach gospodarskich.

Propolis, w którym pinocembryna, galangina i ester fenetylowy kwasu kawowego odpowiadają za działanie przeciwdrobnoustrojowe, hamował 80 szczepów drożdżaków w kolejności wrażliwości Candida albicans > Candida tropicalis > Candida krusei > Candida guilliermondii, a u osób z protezami całkowitymi wyciąg wodno-alkoholowy zmniejszył liczbę drożdżaków w jamie ustnej (Ota i in., 2001). Nalewkę propolisową 10–20% podaję do pędzlowania zmian 2–3 razy dziennie i do płukania (20–30 kropli na pół szklanki wody).

Pomocniczo używam również garbnikowych płukanek z liścia szałwii lekarskiej – Salvia officinalis L., Lamiaceae, i z kłącza pięciornika kurzego ziela – Potentilla erecta (L.) Raeusch., Rosaceae (napar lub odwar z 1 łyżki na szklankę), które ściągają błonę śluzową i utrudniają przyleganie grzyba.

Minerały i środki dawnej farmacji

Boraks – tetraboran sodu dziesięciowodny (Natrii tetraboras decahydricus, Borax; niem. Borax, ang. sodium tetraborate), w 20% roztworze glicerolowym (Glycerinum boraxatum, boroglicerol), od półtora wieku jest ludowym i aptecznym lekiem na pleśniawki niemowląt: pędzluje się nim jamę ustną 2–3 razy dziennie po karmieniu; preparat Aphtin wytwarzają Aflofarm, Farmina i Microfarm.

Boraks hamuje drożdżaki i alkalizuje śluzówkę, przy obfitym stosowaniu u niemowląt wchłania się jednak przez błonę śluzową, dlatego ulotki ograniczają go do dzieci powyżej roku.

Kwas borowy (Acidum boricum, niem. Borsäure) oprócz kapsułek dopochwowych po 600 mg używany jest w 3% roztworze wodnym do przymoczek na wyprzenia. Fiolet gencjanowy (chlorek metylorozaniliny, Methylrosanilinii chloridum, pioktanina), wprowadzony do lecznictwa w 1890 r. przez okulistę Jakoba Stillinga (1842–1915) pod nazwą Pyoktanin, w 0,5–1% roztworze wodnym (Pyoctanina, Gemi) do dziś pędzluje się na pleśniawki, zajady i wyprzenia raz dziennie przez 3–7 dni.

Jod działa na drożdżaki silnie i szybko: płyn Lugola (Solutio Iodi aquosa; 1829, Jean Guillaume Auguste Lugol, 1786–1851) w rozcieńczeniu 10–20 kropli na szklankę wody do płukania, jodowany powidon w globulkach po 200 mg (Betadine VAG, Egis) raz dziennie przez 7 dni.

Nadmanganian potasu (Kalii permanganas) 1:5000–1:10 000, roztwór bladoróżowy, służy do kąpieli i okładów w wyprzeniach drożdżakowych; wodorowęglan sodu w 2% roztworze do płukania jamy ustnej i mycia protez podnosi pH i zmywa biofilm.

Z pierwiastków śladowych znaczenie ma cynk, którego niedobór usposabia do kandydozy skóry i błon śluzowych; pasta cynkowa (Pasta Zinci) osusza wyprzenia i jest dobrym podłożem dla olejków.

Probiotyki

Pałeczki kwasu mlekowego ograniczają Candida przez zakwaszanie środowiska, wytwarzanie nadtlenku wodoru i bakteriocyn, współzawodnictwo o miejsca przylegania oraz hamowanie przejścia w formę strzępkową.

Najlepiej udokumentowane są szczepy Lactobacillus rhamnosus GR-1 i Lactobacillus reuteri RC-14 Gregora Reida, po rewizji rodzaju z 2020 r. zwane Lacticaseibacillus rhamnosus GR-1 i Limosilactobacillus reuteri RC-14. U 55 kobiet z drożdżakowym zapaleniem pochwy jednorazowa dawka 150 mg flukonazolu z dwiema kapsułkami dziennie po miliardzie komórek każdego szczepu przez 28 dni dała po 4 tygodniach dodatnie posiewy tylko u 10,3% wobec 38,5% w grupie placebo (Martinez i in., 2009). Przegląd Cochrane 10 badań z udziałem 1656 kobiet wykazał, że probiotyki dodane do leków przeciwgrzybiczych zwiększają krótkoterminowe wyleczenie kliniczne (RR 1,14) i mykologiczne (RR 1,06) oraz zmniejszają nawroty po miesiącu (RR 0,34), nie zmieniają jednak wyników odległych, a jakość dowodów jest niska (Xie i in., 2017). Osobne miejsce ma drożdżak leczniczy Saccharomyces cerevisiae var. boulardii (szczep CNCM I-745; Enterol, Biocodex), który wydziela kwas kaprynowy i tym samym hamuje tworzenie strzępek, przyleganie i biofilm Candida albicans, co wykazał zespół z Uniwersytetu Wrocławskiego (Murzyn i in., 2010); zażywa się 250–500 mg liofilizatu 1–2 razy dziennie, z wyłączeniem chorych z cewnikiem centralnym i głębokim niedoborem odporności, u których opisano grzybice krwi tym drożdżakiem. Probiotyki podaję w dawce 1–10 mld jtk dziennie przez 4–8 tygodni po leczeniu przeciwgrzybiczym, w nawrotowym zapaleniu pochwy także dopochwowo (Lactobacillus crispatus, Lactobacillus gasseri).

Dieta

Dieta w kandydozie budzi więcej emocji niż rzetelnych badań.

Koncepcja amerykańskiego pediatry Williama G. Crooka z książki The Yeast Connection (1983), przypisująca drożdżakom większość dolegliwości cywilizacyjnych i zalecająca drakońskie wykluczenia, nie znalazła potwierdzenia.

U zdrowych ochotników obfitość Candida w kale rosła wraz ze spożyciem węglowodanów, malała zaś przy diecie obfitującej w białko, aminokwasy i nasycone kwasy tłuszczowe (Hoffmann i in., 2013).

W badaniu wrocławskim produkty z oczyszczonej mąki pszennej wiązały się z obecnością drożdżaków w przewodzie pokarmowym, natomiast osoby wolne od Candida częściej jadły sery żółte i twaróg oraz produkty z tłuszczami nasyconymi (Jeziorek i in., 2019).

Z drugiej strony dodanie rafinowanych węglowodanów do diety 28 zdrowych osób tylko w niewielkim stopniu zwiększyło kolonizację (Weig i in., 1999), cukier sam przez się nie wywołuje więc kandydozy u człowieka zdrowego.

U chorych rzecz ma się inaczej: ze 120 pacjentów z przewlekłym przerostem Candida w jelitach, leczonych nystatyną, po trzech miesiącach wyleczonych było 85% stosujących zalecaną dietę i tylko 42,5% leczonych samą nystatyną (Otašević i in., 2018).

Osobiście za niekorzystne uważam cukier, syrop glukozowo-fruktozowy, słodycze, słodzone cukrem napoje i słodkie soki owocowe (np, z winogron, bogaty w glukozę), białe pieczywo, ciasta i makarony z oczyszczonej mąki, piwo (szczególnie słodzone piwo, tragedia dla metabolizmu człowieka) i słodkie wina, a także nadmiar słodkich i suszonych owoców, bo glukoza i sacharoza są najlepszym pokarmem drożdżaka i nasilają tworzenie strzępek oraz biofilmu.

Korzystne są warzywa, zwłaszcza kapustne, cebulowe i kiszonki, pełne ziarno i kasze w umiarze, jaja, ryby, mięso, nabiał fermentowany (kefir, jogurt, maślanka, twaróg, sery dojrzewające), tłuszcze: masło, olej kokosowy, oliwa, do tego czosnek, cebula, przyprawy z tymiankiem, oregano, goździkami i cynamonem oraz gorzkie zioła pobudzające wydzielanie soków trawiennych.

Dieta ma być obfita w białko i tłuszcz, uboga w cukry proste, nie zaś głodowa, i powinna trwać co najmniej 2–3 miesiące, bo tyle czasu wymaga odbudowa mikrobioty po leczeniu.

Podczas pobytu w Bułgarii, Turcji, Grecji, Włoszech, Szwajcarii, w krajach dawnej Jugosławii polecam spożywanie "żywych" jogurtów i kefirów oraz kwaśnego mleka, produkowanych przez tamtejsze mleczarnie.

Piśmiennictwo wybrane

Ahmad, A., Khan, A., Akhtar, F., Yousuf, S., Xess, I., Khan, L. A., & Manzoor, N. (2011). Fungicidal activity of thymol and carvacrol by disrupting ergosterol biosynthesis and membrane integrity against Candida. European Journal of Clinical Microbiology & Infectious Diseases, 30(1), 41–50. https://doi.org/10.1007/s10096-010-1050-8

Arsenault, A. B., Gunsalus, K. T. W., Laforce-Nesbitt, S. S., Przystac, L., DeAngelis, E. J., Hurley, M. E., Vorel, E. S., Tucker, R., Matthan, N. R., Lichtenstein, A. H., Kumamoto, C. A., & Bliss, J. M. (2019). Dietary supplementation with medium-chain triglycerides reduces Candida gastrointestinal colonization in preterm infants. Pediatric Infectious Disease Journal, 38(2), 164–168. https://doi.org/10.1097/INF.0000000000002042

Bergsson, G., Arnfinnsson, J., Steingrímsson, Ó., & Thormar, H. (2001). In vitro killing of Candida albicans by fatty acids and monoglycerides. Antimicrobial Agents and Chemotherapy, 45(11), 3209–3212. https://doi.org/10.1128/AAC.45.11.3209-3212.2001

Berkhout, C. M. (1923). De schimmelgeslachten Monilia, Oidium, Oospora en Torula [rozprawa doktorska]. Rijksuniversiteit Utrecht.

de Castro, R. D., de Souza, T. M. P. A., Bezerra, L. M. D., Ferreira, G. L. S., de Brito Costa, E. M. M., & Cavalcanti, A. L. (2015). Antifungal activity and mode of action of thymol and its synergism with nystatin against Candida species involved with infections in the oral cavity: An in vitro study. BMC Complementary and Alternative Medicine, 15, 417. https://doi.org/10.1186/s12906-015-0947-2

Groenewald, M., Hittinger, C. T., Bensch, K., Opulente, D. A., Shen, X.-X., Li, Y., Liu, C., LaBella, A. L., Zhou, X., Limtong, S., Jindamorakot, S., Gonçalves, P., Robert, V., Wolfe, K. H., Rosa, C. A., Boekhout, T., Čadež, N., Péter, G., Sampaio, J. P., … Rokas, A. (2023). A genome-informed higher rank classification of the biotechnologically important fungal subphylum Saccharomycotina. Studies in Mycology, 105, 1–22. https://doi.org/10.3114/sim.2023.105.01

Gunsalus, K. T. W., Tornberg-Belanger, S. N., Matthan, N. R., Lichtenstein, A. H., & Kumamoto, C. A. (2015). Manipulation of host diet to reduce gastrointestinal colonization by the opportunistic pathogen Candida albicans. mSphere, 1(1), e00020-15. https://doi.org/10.1128/mSphere.00020-15

Hammer, K. A., Carson, C. F., & Riley, T. V. (1998). In-vitro activity of essential oils, in particular Melaleuca alternifolia (tea tree) oil and tea tree oil products, against Candida spp. Journal of Antimicrobial Chemotherapy, 42(5), 591–595. https://doi.org/10.1093/jac/42.5.591

Hazen, E. L., & Brown, R. (1950). Two antifungal agents produced by a soil actinomycete. Science, 112(2911), 423. https://doi.org/10.1126/science.112.2911.423

Hoffmann, C., Dollive, S., Grunberg, S., Chen, J., Li, H., Wu, G. D., Lewis, J. D., & Bushman, F. D. (2013). Archaea and fungi of the human gut microbiome: Correlations with diet and bacterial residents. PLoS ONE, 8(6), e66019. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0066019

Iavazzo, C., Gkegkes, I. D., Zarkada, I. M., & Falagas, M. E. (2011). Boric acid for recurrent vulvovaginal candidiasis: The clinical evidence. Journal of Women's Health, 20(8), 1245–1255. https://doi.org/10.1089/jwh.2010.2708

Jeziorek, M., Frej-Mądrzak, M., & Choroszy-Król, I. (2019). The influence of diet on gastrointestinal Candida spp. colonization and the susceptibility of Candida spp. to antifungal drugs. Roczniki Państwowego Zakładu Higieny, 70(2), 195–200. https://doi.org/10.32394/rpzh.2019.0070

Khodavandi, A., Alizadeh, F., Harmal, N. S., Sidik, S. M., Othman, F., Sekawi, Z., Farboodniay Jahromi, M. A., Ng, K.-P., & Chong, P. P. (2011). Comparison between efficacy of allicin and fluconazole against Candida albicans in vitro and in a systemic candidiasis mouse model. FEMS Microbiology Letters, 315(2), 87–93. https://doi.org/10.1111/j.1574-6968.2010.02170.x

Liu, F., Hu, Z.-D., Zhao, X.-M., Zhao, W.-N., Feng, Z.-X., Yurkov, A., Alwasel, S., Boekhout, T., Bensch, K., Hui, F.-L., Bai, F.-Y., & Wang, Q.-M. (2024). Phylogenomic analysis of the Candida auris–Candida haemuli clade and related taxa in the Metschnikowiaceae, and proposal of thirteen new genera, fifty-five new combinations and nine new species. Persoonia, 52, 22–43. https://doi.org/10.3767/persoonia.2024.52.02

Manohar, V., Ingram, C., Gray, J., Talpur, N. A., Echard, B. W., Bagchi, D., & Preuss, H. G. (2001). Antifungal activities of origanum oil against Candida albicans. Molecular and Cellular Biochemistry, 228(1–2), 111–117. https://doi.org/10.1023/a:1013311632207

Martinez, R. C. R., Franceschini, S. A., Patta, M. C., Quintana, S. M., Candido, R. C., Ferreira, J. C., De Martinis, E. C. P., & Reid, G. (2009). Improved treatment of vulvovaginal candidiasis with fluconazole plus probiotic Lactobacillus rhamnosus GR-1 and Lactobacillus reuteri RC-14. Letters in Applied Microbiology, 48(3), 269–274. https://doi.org/10.1111/j.1472-765X.2008.02477.x

Moyes, D. L., Wilson, D., Richardson, J. P., Mogavero, S., Tang, S. X., Wernecke, J., Höfs, S., Gratacap, R. L., Robbins, J., Runglall, M., Murciano, C., Blagojevic, M., Thavaraj, S., Förster, T. M., Hebecker, B., Kasper, L., Vizcay, G., Iancu, S. I., Kichik, N., … Naglik, J. R. (2016). Candidalysin is a fungal peptide toxin critical for mucosal infection. Nature, 532(7597), 64–68. https://doi.org/10.1038/nature17625

Murzyn, A., Krasowska, A., Stefanowicz, P., Dziadkowiec, D., & Łukaszewicz, M. (2010). Capric acid secreted by S. boulardii inhibits C. albicans filamentous growth, adhesion and biofilm formation. PLoS ONE, 5(8), e12050. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0012050

Ota, C., Unterkircher, C., Fantinato, V., & Shimizu, M. T. (2001). Antifungal activity of propolis on different species of Candida. Mycoses, 44(9–10), 375–378. https://doi.org/10.1046/j.1439-0507.2001.00671.x

Otašević, S., Momčilović, S., Petrović, M., Radulović, O., Stojanović, N. M., & Arsić-Arsenijević, V. (2018). The dietary modification and treatment of intestinal Candida overgrowth: A pilot study. Journal de Mycologie Médicale, 28(4), 623–627. https://doi.org/10.1016/j.mycmed.2018.08.002

Pappas, P. G., Kauffman, C. A., Andes, D. R., Clancy, C. J., Marr, K. A., Ostrosky-Zeichner, L., Reboli, A. C., Schuster, M. G., Vazquez, J. A., Walsh, T. J., Zaoutis, T. E., & Sobel, J. D. (2016). Clinical practice guideline for the management of candidiasis: 2016 update by the Infectious Diseases Society of America. Clinical Infectious Diseases, 62(4), e1–e50. https://doi.org/10.1093/cid/civ933

Pappas, P. G., Lionakis, M. S., Arendrup, M. C., Ostrosky-Zeichner, L., & Kullberg, B. J. (2018). Invasive candidiasis. Nature Reviews Disease Primers, 4, 18026. https://doi.org/10.1038/nrdp.2018.26

Pinto, E., Vale-Silva, L., Cavaleiro, C., & Salgueiro, L. (2009). Antifungal activity of the clove essential oil from Syzygium aromaticum on Candida, Aspergillus and dermatophyte species. Journal of Medical Microbiology, 58(11), 1454–1462. https://doi.org/10.1099/jmm.0.010538-0

Quan, H., Cao, Y.-Y., Xu, Z., Zhao, J.-X., Gao, P.-H., Qin, X.-F., & Jiang, Y.-Y. (2006). Potent in vitro synergism of fluconazole and berberine chloride against clinical isolates of Candida albicans resistant to fluconazole. Antimicrobial Agents and Chemotherapy, 50(3), 1096–1099. https://doi.org/10.1128/AAC.50.3.1096-1099.2006

Takashima, M., & Sugita, T. (2022). Taxonomy of pathogenic yeasts Candida, Cryptococcus, Malassezia, and Trichosporon: Current status, future perspectives, and proposal for transfer of six Candida species to the genus Nakaseomyces. Medical Mycology Journal, 63(4), 119–132. https://doi.org/10.3314/mmj.22.004

Watson, C. J., Grando, D., Fairley, C. K., Chondros, P., Garland, S. M., Myers, S. P., & Pirotta, M. (2014). The effects of oral garlic on vaginal Candida colony counts: A randomised placebo controlled double-blind trial. BJOG, 121(4), 498–506. https://doi.org/10.1111/1471-0528.12518

Weig, M., Werner, E., Frosch, M., & Kasper, H. (1999). Limited effect of refined carbohydrate dietary supplementation on colonization of the gastrointestinal tract of healthy subjects by Candida albicans. American Journal of Clinical Nutrition, 69(6), 1170–1173. https://doi.org/10.1093/ajcn/69.6.1170

World Health Organization. (2022). WHO fungal priority pathogens list to guide research, development and public health action. World Health Organization.

Xie, H. Y., Feng, D., Wei, D. M., Mei, L., Chen, H., Wang, X., & Fang, F. (2017). Probiotics for vulvovaginal candidiasis in non-pregnant women. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2017(11), CD010496. https://doi.org/10.1002/14651858.CD010496.pub2