Zioła przeciwcukrzycowe - Antidiabetica wg dra med. Gerharda Madausa

Na wstępie podam, że mój idol dr med. Gerhard Madaus żył w latach 1890–1942 (ur. 25 lutego 1890 r. w Nestau, zm. 26 lutego 1942 r. w Dreźnie). Jego najważniejsze dzieło – Lehrbuch der biologischen Heilmittel (w trzech tomach, wyd. Georg Thieme Verlag, Lipsk 1938) – stanowi niezmiernie cenny podręcznik biologicznych środków leczniczych, w tym fitoterapii.

dr med. Gerhard Madaus

W czasach Madausa nie rozróżniano jeszcze cukrzycy typu 1 i typu 2 w dzisiejszym rozumieniu. Opisywano klinicznie dwie postaci: cukrzycę młodzieńczą (wrodzoną, szybko przebiegającą, wyniszczającą) oraz cukrzycę u osób starszych i otyłych (nabytą, przewlekłą). W zielarstwie i fitoterapii – również w monografii Madausa – informacje o leczeniu cukrzycy podawano bez podziału na typy. Taki stan rzeczy utrzymywał się w europejskiej fitoterapii do lat 50–60. XX wieku, a w Polsce – w starszych poradnikach zielarskich – jeszcze dłużej. Warto jednak przypomnieć, że już w starożytnej medycynie indyjskiej (ok. VI-II w. p.n.e.) lekarze Suśruta i Ćaraka w swoich traktatach (Suśruta Saṃhitā, Ćaraka Saṃhitā) opisali chorobę zwaną madhumeha (miodowy mocz) i wyróżnili dwie jej główne postaci: jedną związaną z młodym wiekiem, szczupłą budową ciała i szybkim wyniszczeniem, drugą – z otyłością, wiekiem dojrzałym i siedzącym trybem życia. Z dzisiejszej perspektywy opisy te z grubsza odpowiadają klinicznemu obrazowi cukrzycy typu 1 i typu 2. Było to jednak rozróżnienie czysto kliniczne i humoralne (oparte na obserwacji objawów oraz koncepcji równowagi dosh: kapha, pitta, vata), bez jakiejkolwiek wiedzy o podłożu patofizjologicznym – trzustce, insulinie czy mechanizmach autoimmunologicznych.

W XIX wieku cukrzyca (diabetes mellitus) pozostawała chorobą o niejasnej patofizjologii i fatalnym rokowaniu - średni czas przeżycia po rozpoznaniu wynosił 1-2 lata u młodych pacjentów z postacią ciężką. Właśnie w tym stuleciu dokonano jednak fundamentalnych odkryć, które przeniosły ośrodek patogenezy z nerek do wątroby, a następnie do trzustki i jej wewnętrznego wydzielania.

W XVIII-XIX wieku rozpoznanie opierało się przede wszystkim na badaniu moczu. W 1776 r. Matthew Dobson (1732–1784), lekarz z Liverpoolu, opublikował w „Medical Observations and Inquiries” wyniki eksperymentów: odparowywał mocz pacjentów z cukrzycą i uzyskiwał biały, krystaliczny osad o smaku i zapachu cukru trzcinowego. Udowodnił tym samym, że słodki smak moczu wynika z obecności glukozy (wówczas nazywanej cukrem), a nie soli mineralnych czy kwasów, jak sądzono wcześniej. Dobson zauważył też różnice w przebiegu: u niektórych choroba prowadziła do śmierci w ciągu tygodni (postać młodzieńcza, dziś typ 1), u innych miała charakter przewlekły (dziś typ 2).

W 1798 r. John Rollo – brytyjski chirurg wojskowy, wprowadził do powszechnego użycia termin diabetes mellitus (łac. mellitus = słodki jak miód), odróżniając go wyraźnie od diabetes insipidus (moczówki prostej) w której mocz był obficie wydalany, ale był pozbawiony słodkiego smaku.

Diabetes insipidus to choroba charakteryzująca się niezdolnością nerek do reagowania na wazopresynę, co powoduje wydalanie dużych objętości rozcieńczonego moczu; stan ten może prowadzić do znacznej utraty płynów, co powoduje zwiększoną reakcję pragnienia. Chociaż terminy „moczówka prosta” i „cukrzyca” brzmią podobnie, to jednak te dwie choroby nie są ze sobą powiązane. Cukrzyca wiąże się bowiem z wysokim poziomem cukru we krwi. Rollo był też pionierem leczenia dietetycznego, zalecał dietę niskowęglowodanową opartą na mięsie i tłuszczach zwierzęcych.

Claude Bernard (1813–1878), francuski fizjolog, w latach 1848–1857 wykazał, że wątroba syntetyzuje i magazynuje glikogen – polisacharyd, który następnie jest rozkładany do glukozy, która uwalniana jest do krwi krążącej, nawet w stanie głodu. Odkrył też zjawisko tzw. cukrzycy kłucia (piqûre diabétique): drażnienie dna czwartej komory mózgu (okolice nerwów błędnych) powodowało przejściową hiperglikemię i glukozurię. Po raz pierwszy powiązał regulację glikemii z ośrodkowym układem nerwowym i udowodnił, że wątroba jest kluczowym narządem w homeostazie węglowodanowej, a nie tylko nerki, jak sądzono wcześniej. W 1869 r. Paul Langerhans (1847–1888), 22-letni student medycyny w Berlinie, w pracy doktorskiej „Beiträge zur mikroskopischen Anatomie der Bauchspeicheldrüse” opisał drobne skupiska komórek w miąższu trzustki, różniące się od komórek zewnątrzwydzielniczych, nazwał je „Häufchen von Zellen” (kupki komórek). Nie przypisał im funkcji endokrynnej. Dopiero w 1893 r. Édouard Laguesse (1861–1927) zasugerował, że wysepki Langerhansa (insulae pancreaticae) mogą wydzielać substancję regulującą metabolizm węglowodanów.

Przełom nastąpił w 1889 r. w Strasburgu (wówczas Niemcy). Joseph von Mering (1849–1908) i Oskar Minkowski (1858–1931), w laboratorium Bernharda Naunyna (1839–1925), wykonali całkowitą pankreatektomię u psa, po której zwierzę rozwinęło ciężką cukrzycę: poliurię, polidypsję – nadmierne pragnienie, glukozurię (do 12% cukru w moczu), ketonurię i śmierć w ciągu 2–3 tygodni. Minkowski powtórzył doświadczenie na kilku psach z identycznym wynikiem. Co ciekawe, podskórny przeszczep fragmentu trzustki u pankreatektomizowanego psa zapobiegał hiperglikemii – dopóki przeszczep nie uległ odrzuceniu lub zanikowi. Eksperyment ten udowodnił, że trzustka jest gruczołem wydzielania wewnętrznego produkującym substancję wpływającą na poziom glukozy we krwi.

Przed 1922 r. terapia była wyłącznie objawowa i mało skuteczna:

• Dieta niskowęglowodanowa i głodówki. Thomas Willis (1621–1675) Thomas Willis (1621–1675) jako jeden z pierwszych europejskich lekarzy próbował modyfikować dietę chorych na cukrzycę, zalecając dietę opartą na mleku, odwarze jęczmiennym i białym chlebie gotowanym z jęczmieniem. Dzisiaj powszechnie sądzi się, że polecał dietę niskowęglowodanową, ale tak wcale nie było. Chleb i odwar jęczmienny były bogate w cukry (skrobia, maltoza). Odwar jęczmienny - Decoctum Hordei to lek oficjalny, ujęty w dawnej Farmakopei Brytyjskiej, tak naprawdę płynny kleik skrobiowy – łatwo przyswajalny napój o działaniu osłaniającym błony śluzowe, stosowany powszechnie w ówczesnej medycynie przy stanach zapalnych przewodu pokarmowego i dróg moczowych, a także w leczeniu chorób skóry.

Pierwszym, który świadomie ograniczył węglowodany na rzecz tłuszczów i białka, był John Rollo (1797). John Rollo w 1797 r. wprowadził dietę mięsną (meat diet), obserwując zmniejszenie glukozurii. Apollinaire Bouchardat (1806–1886) z kolei zauważył zanikanie cukromoczu u swoich pacjentów podczas oblężenia Paryża w 1870 r. (okres racjonowania żywności) i sformułował zasadę: „mangez le moins possible" - jedz jak najmniej. Na przełomie XIX i XX w. Frederick Allen z Rockefeller Institute wprowadził terapię głodową (starvation diet) - post trwający do 10 dni, po którym stopniowo dodawano tłuszcze, białka i minimalne ilości węglowodanów. Elliott P. Joslin zaadaptował to podejście, redukując węglowodany w diecie do ok. 10 g/dobę lub do ustąpienia glukozurii. W USA Elliott P. Joslin i Reginald Fitz propagowali diety niskokaloryczne (ok. 800–1200 kcal/dzień).

• Cukrzykom o zaawansowanych objawach podawano opium i laudanum, od XVII do XIX wieku stosowano opium w celu łagodzenia bólu (neuropatia, gangrena).

• Rozmaite środki ludowe i galenowe mniej lub bardziej trafione, np. olej różany, daktyle, pigwę, galaretę z żmii, sproszkowany koral czerwony, migdały, wodorowęglan sodu (przy kwasicy cukrzycowej), kwiaty jasnoty białej – Lamium album L.

• Niektóre środki roślinne były skuteczne, np. czapetka kuminowa — Syzygium cumini (L.) Skeels = Syzygium jambolanum DC., borówka czarna — Vaccinium myrtillus L, strąki fasoli – Phaseolus sp.

W 1921 r. Frederick G. Banting (1891–1941) i Charles H. Best (1899–1978), pod kierunkiem Johna J.R. Macleoda (1876–1935) na Uniwersytecie w Toronto, wyizolowali aktywny ekstrakt z wysp trzustkowych psów. 11 stycznia 1922 r. Leonard Thompson (1908–1935) - pacjent w Toronto General Hospital, otrzymał pierwszą iniekcję ekstraktu (15 mL), jednakże efekt był marny, w dodatku wystąpiły ropnie w miejscu wstrzyknięcia z powodu zanieczyszczeń. Po oczyszczeniu preparatu przez Collipa (James B. Collip 1892–1965), 23 stycznia 1922 r. podano drugą dawkę – glikemia spadła z ~520 mg/dL do ~120 mg/dL w ciągu 24 h, ketonuria  i glukozuria również ustąpiły. Chłopiec przeżył kolejne 13 lat (zmarł w 1935 r. na zapalenie płuc). Collip zastosował ekstrakcję trzustek w zakwaszonym alkoholu, a następnie frakcjonowanie białek i oczyszczanie do postaci suchego proszku, który po rozpuszczeniu w roztworze soli fizjologicznej można było podawać dożylnie lub podskórnie. Dzięki temu uzyskano preparat o znacznie większej mocy i mniejszej toksyczności. Był to lek insulinowy (organopreparat), choć daleko mu było jeszcze do dzisiejszej czystości farmaceutycznej insuliny. Wkrótce potem insulinę zaczęto podawać kolejnym pacjentom w Toronto, a w następnych miesiącach – po zawarciu porozumienia licencyjnego z firmą Eli Lilly – rozpoczęto przygotowania do produkcji na większą skalę z trzustek zwierzęcych.

Sam termin insulina (insula - wyspa) zaproponowali niezależnie: w 1909 r. Jean de Meyer (1878–1934), belgijski fizjolog oraz w 1916 r. Edward Albert Sharpey-Schafer (1850–1935), szkocki fizjolog Obaj odnosili się do wysp Langerhansa, na długo przed wyizolowaniem hormonu.

Dr Madaus zalecał przy cukrzycy – szeroko rozumianej wówczas, następujące zioła:

1) Rutwica lekarska – Galega officinalis Linne = Galega vulgaris Lamarck, z rodziny Fabaceae. Madaus uznał rutwicę lekarską za najważniejszy surowiec roślinny w leczeniu cukrzycy. Podkreślał jej silne działanie hipoglikemiczne oraz mlekopędne (galactagogum). Nazwa rodzajowa Galega pochodzi od gr. γάλα (gala - mleko) i ἄγω (ago - pędzić), co nawiązuje do tradycyjnego stosowania rośliny jako środka pobudzającego laktację u krów. Głównym alkaloidem jest galegina = galegine (czyli izoamylenoguanidyna). Galeginę wyizolował w 1914 r. francuski farmaceuta Georges Charlemagne Tanret  z nasion Galega officinalis. Opublikował wyniki w trzech pracach: Comptes Rendus Acad. Sci. 1914, 158; Comptes Rendus Acad. Sci. 1914, 159: 108–111; Bull. Soc. chim. Fr., Sér. 4, 1914, 15. Strukturę galeginy potwierdzili następnie George Barger i Francis Darcy White w 1923 r. Ziele rutwicy zawiera również flawonoidy (luteolina, apigenina, kemferol, kwercetyna), garbniki katechinowe, saponiny triterpenowe oraz alkaloid 4-hydroksygaleginę.

Galegina hamuje glukoneogenezę wątrobową i glikogenolizę. W 1918 r. C.K. Watanabe wykazał, że guanidyna (z której wywodzi się galegina) obniża poziom glukozy we krwi u królików (J. Biol. Chem. 1918, 33: 253–265). Galegina okazała się jednak zbyt toksyczna w próbach klinicznych w latach20. i 30. XX w. Pochodne diguanidynowe (syntalina A i B) również zawiodły z powodu hepatotoksyczności. Dopiero metformina (= metformin, czyli N,N-dimetylobiguanid), zsyntetyzowana przez Emila Wernera i Jamesa Bella  w 1922 r. stała się obiecującym lekiem. Została wprowadzona do leczenia cukrzycy przez francuskiego lekarza Jeana Sterne’a (1909–1997) w 1957 roku. Sterne zaproponował dla leku nazwę Glucophage.

Madaus ostrzegał przed toksycznością dużych dawek rutwicy, które powodują zapaść krążeniową, obrzęk płuc, a nawet porażenie ośrodka oddechowego. Dawka toksyczna u owiec: powyżej 5 g/kg masy ciała suchego surowca.

Dawkowanie: Infusum Herbae Galegae: 10–15(–20) g ziela na 500 ml wody, pić filiżankami w ciągu dnia Tinctura Galegae (1:5-10): 20–30 kropli 3 razy dziennie. Madaus wprowadził również Galega-oligoplex, który nie jest już produkowany.

2) Czapetka jambolan, jambolan, jambolana, śliwa jawajska - Syzygium cumini (L.) Skeels, z rodziny Myrtaceae, drzewo pochodzące z Azji Południowej i Południowo-Wschodniej. Inne nazwy synonimowe to Eugenia jambolana Lam., Syzygium jambolanum (Lam.) DC., Eugenia cumini (L.) Druce oraz Myrtus cumini L.

Madaus wskazywał na niezwykłą zdolność nasion (Semen Jambolani) do hamowania amylolitycznej przemiany skrobi w glukozę. W nasionach zawarta jest jambozyna = jambosine - alkaloid o mało poznanej strukturze, a być może jest to glikozyd guanidynowy. Ponadto jambolina = jambolin, albo inaczej antymelina (antimellin) - glukozyd hamujący enzymatyczny rozpad skrobi do glukozy. Nasiona zawierają również kwas elagowy, kwas galusowy, antocyjany (delfinidyna, malwidyna) oraz flawonoidy (mirycetyna, kwercetyna). Wymienione kwasy działają ochronnie na trzustkę, wątrobę oraz hipoglikemicznie.

Współczesne badania dowiodły inhibicję α-amylazy i α-glukozydazy (przez co mamy opóźnienie wchłaniania cukrów). Wykazano również działanie antyoksydacyjne, działanie regenerujące na komórki β trzustki oraz działanie ochronne na naczynia krwionośne.

Dawkowanie: Semen Jambolani pulvis: 0,5–2,0(–3,0) g dziennie w dawkach podzielonych. Dawniej był dostępny preparat Syzygium-Oligoplex. Obecnie: preparaty homeopatyczne — Syzygium jambolanum D1–D12 (DHU, Hevert, Heel/BHI), ponadto surowiec cały i rozdrobniony.

3) Borówka czarna, borówka czernica, czarna jagoda - Vaccinium myrtillus L., z rodziny Ericaceae. Madaus skupiał się na liściach borówki (Folia Myrtilli). Twierdził, że ich działanie hipoglikemiczne jest tym silniejsze, im wcześniej zostały zebrane (przed owocowaniem). Wyciąg z liści nazywał „roślinną insuliną”, co potem wielu polskich autorów powielało, np. prof. W. Roeske. Związek neomyrtylina (neomyrtillin) pojawiał się w dawnym piśmiennictwie (zwłaszcza niemieckojęzycznym i polskim), określany jako glikozyd antocyjanowy, jednak jego dokładna struktura chemiczna i charakterystyka farmakologiczna pozostają nadal niejasne. Termin myrtylina - myrtillin został nadany przez Fredericka Madisona Allena (1879–1964), amerykańskiego lekarza z Morristown (New Jersey), pioniera dietetycznego leczenia cukrzycy. Allen przygotowywał bliżej nieokreślony ekstrakt z liści borówki, jednakże nigdy nie zidentyfikowano konkretnego składnika odpowiedzialnego za aktywność hipoglikemiczną. Działanie przypisywano hipotetycznej glukokinine, glikokininie (glucokinine), której istnienie nie zostało potwierdzone. W wielu polskich publikacjach, także moich pojawiał się ten termin( Edgar NK, 1934, The pharmacology of neomyrtillin from blueberry leaf, Ph.D. thesis, Jersey City).

Liście zawierają również garbniki katechinowe (7–10%), antocyjany (do 0,25–1%), flawonole (kwercetyna, kemferol), kwas chinowy (quinic acid) oraz arbutynę. Zawartość arbutyny zmienia się w trakcie okresu wegetacji rośliny.

Madaus ostrzegał przed długotrwałym stosowaniem bardzo wysokich dawek liści borówki. Możliwe jest wówczas wystąpienie anemii hemolitycznej, wyniszczenia, uszkodzenia wątroby, zaparcia, chociażby z powodu nadmiaru garbników lub hydrochinonu. Garbniki w nadmiarze powodują dysenzymię, czyli upośledzenia działania enzymów trawiennych. W zootechnice surowce wysokogarbnikowe są traktowane jako antyżywieniowe i powodują spadek produkcji u zwierząt, o czym pisał między innymi mój inny idol - prof. Tadeusz Konopiński (1894-1965).

Dawkowanie: odwar: 1-2 łyżki (ok. 4-8 g) liści na szklankę wody, 2–3 razy dziennie, pić filiżankami.

4) Fasola zwyczajna - Phaseolus vulgaris L. , z rodziny Fabaceae. Madaus zalecał wyłącznie owocnię bez nasion — Pericarpium Phaseoli (strąki po usunięciu nasion), a nie nasiona. Co zawiera? Z pewnością aminokwasy: arginina, tyrozyna, lizyna, leucyna; ponadto sole chromu (Cr³⁺ jako kofaktor GTF — glucose tolerance factor), wreszcie kwas krzemowy (ang. silicic acid), flawonoidy, kwasy fenolowe i saponiny trójterpenowe. W moich pracach często przywołuję związek faseolinę = fazolinę (phaseolin), której wielu dawnych autorów przypisywało właściwości hipoglikemiczne. Fazolina jest białkiem zapasowym fasoli, głównie nasion fasoli (globulina 7S). Zatem poprawiając siebie i innych: faseolina - fazolina nie jest istotnym składnikiem owocni fasoli. Wyizolował ją Thomas Burr Osborne (1859–1929), amerykański biochemik z Connecticut Agricultural Experiment Station, z nasion fasoli (J. Am. Chem. Soc. 1894, 16: 703–712). Ponieważ Madaus zalecał stosowanie owocni bez nasion, fazolina nie jest istotnym składnikiem aktywnym surowca Pericarpium Phaseoli. Działanie hipoglikemiczne posiadają również saponiny i fenolokwasy zawarte w fasoli. Chrom (Cr³⁺) działa jako kofaktor insuliny, zwiększając jej powinowactwo do receptorów. Arginina stymuluje wydzielanie insuliny i wspomaga procesy regeneracji komórek β trzustki. Zawartość chromu w surowcu będzie zależała od zawartości chromu w glebie, zgodnie z powiedzeniem: „z pustego i Salomon nie naleje”.

Dawkowanie: odwar z 15–30 g owocni na 1 litr wody, redukcja do połowy objętości przez gotowanie; pić filiżankami w ciągu dnia. Preparat Phaseolus-Oligoplex nie jest już produkowany.

5) Mniszek lekarski - Taraxacum officinale (L.) Weber ex F.H. Wigg. = Leontodon Taraxacum Linne = Taraxacum vulgare Schrank, z rodziny Asteraceae. Madaus stosował mniszek jako lek „czyszczący krew” (depurativum) i wspomagający wątrobę, co jest kluczowe w powikłaniach cukrzycy (zaburzenia metabolizmu lipidów, niewydolność wątroby). Podkreślał też działanie diuretyczne. Korzeń mniszka jest zasobny we fruktan - inulinę (inulin) - do 25-40% w korzeniu pozyskiwanym jesienią (Radix Taraxaci). Kolejny składnik taraksacyna (taraxacin)  jest laktonem seskwiterpenowym (eudesmanolid), odpowiedzialnym za gorzki smak mleczka. Z kolei taraksasterol (taraxasterol) jest triterpenem pentacyklicznym. Korzeń zawiera także fitosterole (β-sitosterol), kwas kawowy i kwas chlorogenowy.

Korzeń mniszka działa żółciopędnie i żółciotwórczo, pobudza przemianę materii, działa też prebiotycznie i hipoglikemicznie. Wykazuje działanie ochronne na wątrobę i trzustkę, ponadto lipotropowe. Wzmaga wydalanie ksenobiotyków i szkodliwych oraz zbędnych produktów przemiany materii. Poprawia trawienie, reguluje wypróżnienia.

Dawkowanie: Radix cum Herba Taraxaci: 5–10(–15) g w 0,5 L wody, odwar, pić filiżankami. Taraxacum-Oligoplex – krople są nadal produkowane.

Piśmiennictwo wybrane

Bailey CJ. Metformin: historical overview. Diabetologia 2017; 60: 1566–1576. DOI: 10.1007/s00125-017-4318-z

Helmstädter A, Schuster N. Vaccinium myrtillus as an antidiabetic medicinal plant — research through the ages. Pharmazie 2010; 65: 159–167. PMID: 20503920

Watanabe CK. Studies in the metabolic changes induced by administration of guanidine bases. J. Biol. Chem. 1918; 33: 253–265

Tanret G. Sur la galégine. Comptes Rendus Acad. Sci. 1914; 158; 159: 108–111

Osborne TB. The proteids of the kidney bean. J. Am. Chem. Soc. 1894; 16: 703–712

Ayyanar M, Subash-Babu P. Syzygium cumini (L.) Skeels: A review. J. Ethnopharmacol. 2012. PMC 3609276

Madaus G. Lehrbuch der biologischen Heilmittel. Georg Thieme Verlag, Leipzig, 1938. 3 tomy, 2864 stron