O konieczności współpracy medycyny akademickiej z medycyną ludową i dawną.

Wkład lecznictwa ludowego w rozwój medycyny naukowej i ponadczasowa rola tradycji terapeutycznej

w nawiązaniu do myśli

dra med. Gerharda Madausa (1890–1942)

Streszczenie

Podział na „medycynę akademicką” i „medycynę ludową” ma charakter wtórny i w znacznej mierze umowny. Zdecydowana większość leków o ustalonej skuteczności, w tym środki ratujące życie, wywodzi się z surowców roślinnych, grzybowych, zwierzęcych i mineralnych, znanych i stosowanych na długo przed powstaniem farmakologii doświadczalnej. Dawne podręczniki farmakologii i farmakognozji ujmowały te surowce łącznie z substancjami syntetycznymi, traktując lecznictwo jako jedną całość. Rozdzielenie fitoterapii od farmakoterapii akademickiej, dokonane zwłaszcza po drugiej wojnie światowej, nie znajduje uzasadnienia merytorycznego: surowce roślinne pozostają ujęte w farmakopeach (Ph.Eur., USP, BP), a fitofarmakologia stanowi pełnoprawny dział farmakologii. Niniejszy artykuł, nawiązując do wykładu Gerharda Madausa z 1933 roku oraz do jego prac o medycynie biologicznej i oligopleksach, przedstawia argumenty za scaleniem obu nurtów, omawia kluczowe pojęcia (allopatia, homeopatia, medycyna biologiczna, homotoksykologia, medycyna komplementarna i integracyjna, fitomedycyna, fitofarmakologia) oraz wskazuje na trwałą wartość dawnych metod obserwacyjnych i analitycznych. Podnosi też tezę epistemologiczną: standardy medyczne są historycznie zmienne, a to, co dziś uchodzi za pewnik, w perspektywie kilku dekad bywa rewidowane.

1. Wprowadzenie: sztuczny podział i niepewność wiedzy

Współczesna medycyna dysponuje aparatem badawczym o niespotykanej wcześniej precyzji. Nie oznacza to jednak, że jej obecne rozstrzygnięcia mają charakter ostateczny. Historia lecznictwa uczy pokory: teorie humoralna, miazmatyczna i kontagionistyczna kolejno wypierały się nawzajem, a wiele środków uznawanych w danej epoce za racjonalne zostało później zarzuconych, podczas gdy leki traktowane jako „ludowe” zyskiwały pełne potwierdzenie doświadczalne. Nauka jest z natury rewizyjna. To, że dzisiejsze standardy są takie, a nie inne, nie stanowi gwarancji, że za dwadzieścia czy trzydzieści lat nie zostaną w istotnej części przeformułowane. Ostrożność poznawcza nakazuje więc traktować bieżący stan wiedzy jako etap, nie jako kres.

Z tej perspektywy szczególnie niepokojące są rozpowszechnione opinie, jakoby publikacje i podręczniki sprzed lat sześćdziesiątych czy siedemdziesiątych XX wieku były z definicji „paramedycyną” lub „pseudonauką”. Twierdzenie takie myli datę wydania z wartością poznawczą. Dzieła Georga Dragendorffa, Alexandra Tschircha, Hermanna Thomsa, Franza Penzoldta czy Gerharda Madausa nie przestały być prawdziwe dlatego, że są dawne; przeciwnie, wiele zawartych w nich obserwacji do dziś nie zostało przewyższonych. Odrzucanie dorobku dawnej medycyny jest marnotrawstwem, przed którym przestrzegał mój idol dr med. Gerhard Madaus.

Jeżeli zbyt ostro skrytykowałem medycynę szkolną, to dlatego, że uważam za warunek konieczny, by lekarz był świadomym lecznictwa. Myślą moją przewodnią było dążenie, ażeby doświadczenia i zdobycze tysięcy lat nie zmarnowały się, ale przeciwnie, rozwijały się jeszcze, celem jak najskuteczniejszego leczenia całej ludzkości.

— G. Madaus, Postęp lecznictwa w kierunku biologicznym, tłum. T. Stencki, Warszawa 1934, s. 47

2. Ustalenia terminologiczne

Rzeczowa dyskusja wymaga uprzedniego rozgraniczenia pojęć, które w piśmiennictwie bywają mylone.

Medycyna akademicka (szkolna, Schulmedizin)

Nurt medycyny opierający się na uniwersyteckim kształceniu, patofizjologii i farmakologii doświadczalnej oraz na dowodach z badań klinicznych. Termin Schulmedizin, którym posługiwał się Madaus, oznacza dosłownie „medycynę szkoły”, to jest wiedzę usystematyzowaną i nauczaną instytucjonalnie.

Allopatia

Pojęcie (niem. Allopathie, od gr. állos — inny oraz páthos — cierpienie) wprowadził Samuel Hahnemann (1755–1843) na określenie medycyny konwencjonalnej, która, w odróżnieniu od homeopatii, posługuje się zasadą contraria contrariis curantur — leczenia przez przeciwieństwa. Współcześnie „allopatia” bywa używana jako synonim medycyny akademickiej, choć pierwotnie miała wydźwięk polemiczny.

Homeopatia

System terapeutyczny stworzony przez Samuela Hahnemanna, oparty na regule similia similibus curantur (podobne leczyć podobnym) oraz na podawaniu substancji w skrajnych rozcieńczeniach (potencjach). Madaus wyraźnie odróżniał własny program neohippokratejski od hahnemannowskiej homeopatii.

Program neohippokratejskiej medycyny różni się zasadniczo od programu hahnemannowskiej homeopatii.

— Neue Deutsche Heilkunde (H. Różański, Filozofia medycyny wg Madausa, 2010)

Medycyna biologiczna i Neue Deutsche Heilkunde

Medycyna biologiczna (terapia biologiczna) to koncepcja rozwijana w Niemczech od lat dwudziestych XX wieku, zakładająca leczenie całego ustroju z poszanowaniem jego naturalnych zdolności regeneracyjnych (natura sanat, medicus curat). W latach trzydziestych nurt ten zinstytucjonalizowano jako Neue Deutsche Heilkunde (Nowa Niemiecka Sztuka Leczenia). Madaus był współtwórcą, założycielem i redaktorem czasopisma poświęconego lecznictwu biologicznemu; sam określał się mianem „lekarza-biologa”. Należy zaznaczyć rzetelnie, że instytucjonalna Neue Deutsche Heilkunde lat trzydziestych była uwikłana w ideologię narodowego socjalizmu i eksponowała wątki eugeniczne - jest to kontekst historyczny, który trzeba oddzielić od trwałego, weryfikowalnego dorobku fitochemicznego i farmakognostycznego tej szkoły.

Homotoksykologia

Teoria i praktyka terapeutyczna opracowana przez dra med. Hansa-Heinricha Reckewega (1905–1985), założyciela firmy Heel (1936). Zgodnie z nią choroba jest reakcją ustroju na nagromadzenie toksyn (homotoksyn), a proces chorobowy przebiega przez sześć faz - od wydalania, przez odkładanie i impregnację, aż po zwyrodnienie i fazę nowotworową. Terapia antyhomotoksyczna zmierza do „odtrucia” organizmu. Jest to kierunek pokrewny medycynie biologicznej Madausa, choć odrębny metodologicznie.

Oligopleks (oligokompleks dynamiczny)

Postać leku wprowadzona przez Gerharda Madausa. Etymologicznie od gr. olígos — mały, słaby oraz łac. complexio — połączenie. Definicję oddaje materiał własny:

Oligopleksy dra Gerharda Madausa to mieszaniny co najmniej dwóch środków leczniczych, dobranych w ten sposób, ażeby, wywierając podobny efekt działania, posiadały rozmaite punkty (receptory) zaczepu farmakologicznego. Jest to zgodne z zasadą terapeutyczną propagowaną przez dra Gerharda Madausa: Complexa complexis curantur.

— H. Różański, Filozofia medycyny wg Madausa, 2010

Koncepcja oligopleksu - wieloskładnikowego, wieloreceptorowego leku o działaniu synergicznym - antycypuje współczesną ideę terapii wielocelowej (multi-target therapy) i pozostaje spójna z receptorową teorią Paula Ehrlicha oraz regułą Arndta–Schulza.

Medycyna komplementarna i integracyjna

Medycyna komplementarna to metody stosowane obok (łac. complementum - dopełnienie) leczenia konwencjonalnego, nie zaś zamiast niego. Gdy metody te są świadomie i w sposób oparty na dowodach włączane do postępowania akademickiego, mówi się o medycynie integracyjnej (scalonej, zespolonej). Pojęcie „medycyny kompleksowej” odsyła w tradycji Madausa do zasady leczenia całościowego (Complexa complexis curantur) i do leków złożonych, a nie do pojedynczej substancji.

Fitomedycyna, fitoterapia i fitofarmakologia

Fitoterapia (fitomedycyna) to dział medycyny wykorzystujący w profilaktyce i leczeniu surowce roślinne oraz ich przetwory (fitofarmaceutyki). Fitofarmakologia jest natomiast działem farmakologii zajmującym się doświadczalnym i klinicznym badaniem mechanizmów oraz skuteczności leków roślinnych. Takie właśnie ujęcie - „doświadczalna i kliniczna farmakologia leków roślinnych” - nadaje temu terminowi Theodor Dingermann w monografii Phytopharmakologie (Dingermann i Loew, 2003). Fitofarmakologia nie jest więc dyscypliną alternatywną wobec farmakologii, lecz jej pełnoprawną częścią, posługującą się tą samą metodologią.

3. Gerhard Madaus i postulat zjednoczenia obu nurtów

Gerhard Madaus (ur. 25 lutego 1890 w Nestau, zm. 26 lutego 1942 w Dreźnie) był lekarzem, farmakognostą i przedsiębiorcą, autorem trzytomowego dzieła Lehrbuch der biologischen Heilmittel (Georg Thieme Verlag, Lipsk 1938), do dziś jednego z najobszerniejszych kompendiów fitoterapii. Wywodził się z rodziny o tradycjach naturolecznictwa — jego matka, Magdalene Madaus, była autorką pierwszego, ponadczasowego podręcznika irydologii. W wykładzie o medycynie neohippokratejskiej, wygłoszonym w listopadzie 1933 roku na dwóch wydziałach lekarskich i w kilku towarzystwach lekarskich (wydanym po polsku w 1934 roku w przekładzie dra med. Tadeusza Stenckiego), Madaus sformułował program scalenia medycyny szkolnej z lecznictwem ludowym.

Punktem wyjścia uczynił przytoczoną w prasie lekarskiej wypowiedź prof. Hansa Reitera, ówczesnego kierownika państwowej służby zdrowia:

Bezmyślne lekceważenie niektórych ludowych metod leczenia przez medycynę szkolną zupełnie zaufania ludności do niej nie zwiększyło. Lepiej byłoby, gdyby te poglądy i zasady zbadano, rozważono i wówczas dopiero określono rację ich istnienia. (…) Stworzono by z pozornie wrogiego medycynie szkolnej lecznictwa ludowego - sojusznika wiedzy oficjalnej, stopiono by obie wiedze w jedną sztukę lekarską.

— G. Madaus, Postęp lecznictwa w kierunku biologicznym, Warszawa 1934, s. 3–4

Madaus podkreślał, że istnieją metody lecznicze wyrosłe poza uniwersytetem, których wyniki nierzadko dorównują oficjalnym lub je przewyższają:

Najżywiej rozwój tego systemu leczniczego odbywał się poza ramami naszego zawodu. Był on jakby na wygnaniu, a jednak stał się pewnego rodzaju skarbem ludzkości.

— tamże, s. 3

W materiałach własnych myśl ta powraca w formie pozytywnego postulatu:

Gdyby medycyna akademicka podchodziła naukowo do medycyny ludowej, z szacunkiem, rozważnie, racjonalnie — to przyczyniłaby się do utrwalenia zanikającego dziś zaufania do oficjalnego lecznictwa.

— H. Różański, Filozofia medycyny wg Madausa, 2010

Istotne jest, że Madaus nie przeciwstawiał medycyny biologicznej medycynie akademickiej, lecz uznawał ją za bardziej uniwersalną formę tej samej sztuki lekarskiej:

Medycyna biologiczna różni się tem od scholastycznej medycyny homeopatycznej i allopatycznej, że jest bardziej uniwersalną. Opiera się ona na podstawie badań nad budową i rozwojem powierzchni kuli ziemskiej i na filogenetyzmie rodu ludzkiego.

— G. Madaus, Postęp lecznictwa w kierunku biologicznym, Warszawa 1934, s. 41

Dr Gerhard Madaus

4. Wkład medycyny ludowej i dawnej w farmakologię akademicką

Teza, jakoby fitoterapia była marginesem lub „przedmedycyną”, jest sprzeczna z genealogią samej farmakologii. Podstawowe, często ratujące życie leki wywodzą się bezpośrednio ze świata roślin, a ich odkrycie było zwykle uporządkowaniem i wyjaśnieniem obserwacji ludowych, nie zaś ich zanegowaniem.

Naparstnica. William Withering (1741–1799) w rozprawie An Account of the Foxglove and Some of Its Medical Uses (1785) opisał lecznicze działanie Digitalis purpurea L. w obrzękach pochodzenia sercowego, wychodząc od receptury ludowej znachorki z hrabstwa Shropshire. Glikozydy nasercowe naparstnicy pozostają w lecznictwie do dziś (Withering, 1785).

Mak i morfina. Friedrich Wilhelm Sertürner (1783–1841) wyodrębnił z opium (Papaver somniferum L.) morfinę (morphine), pierwszy w dziejach czysty alkaloid roślinny, otwierając erę chemii związków naturalnych. Morfina do dziś stanowi wzorzec silnych analgetyków opioidowych.

Kora chinowa i chinina. Chinina (quinine) z kory Cinchona spp., stosowanej przez ludy Ameryki Południowej przeciw gorączkom, stała się pierwszym skutecznym lekiem przeciwmalarycznym i punktem wyjścia dla całej chemii przeciwzimniczej. Madaus przypominał, że w Brazylii gorzki napar z kory chinowca był codziennym napojem ludności.

Wierzba i kwas salicylowy. Salicylany, znane z kory wierzby (Salix spp.) i wiązówki (Filipendula ulmaria (L.) Maxim.) w medycynie ludowej jako środki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe, doprowadziły do syntezy kwasu acetylosalicylowego, jednego z najczęściej stosowanych leków świata.

Artemizynina. Tu Youyou (ur. 1930), laureatka Nagrody Nobla 2015, wyodrębniła artemizyninę (artemisinin) z bylicy rocznej (Artemisia annua L.) na podstawie receptury z dawnego chińskiego zielnika. Jest to podręcznikowy przykład drogi „od tradycji do leku” (Tu, 2016).

Grzyby jako źródło leków zasługują na osobne podkreślenie. Antybiotyki są w istocie metabolitami wtórnymi drobnoustrojów: penicylinę odkrył Alexander Fleming (1881–1955) w 1928 roku w hodowli pleśni Penicillium notatum. Z grzybów wywodzą się także statyny (lowastatyna z Aspergillus terreus), lek immunosupresyjny cyklosporyna (Tolypocladium inflatum) oraz alkaloidy sporyszu (Claviceps purpurea (Fr.) Tul.), będące podstawą leków naczyniowych i położniczych. Wielka, wielokrotnie aktualizowana analiza PubMed dokumentuje, że znaczący odsetek zarejestrowanych leków, a w obszarze przeciwzakaźnym i przeciwnowotworowym wręcz przeważający, to substancje naturalne lub ich pochodne, przy czym duża ich część pochodzi z drobnoustrojów (Newman i Cragg, 2020).

5. Rośliny i grzyby jako źródło leków przeciwnowotworowych

Onkologia jest dziedziną, w której zależność medycyny akademickiej od świata roślin i grzybów jest szczególnie wyraźna. Trzon klasycznej chemioterapii cytostatycznej tworzą związki pochodzenia roślinnego, a według PubMed do najważniejszych należą (Changxing i in., 2020):

— alkaloidy barwinka różyczkowego Catharanthus roseus (L.) G.Don (dawniej Vinca rosea): winkrystyna (vincristine) i winblastyna (vinblastine), stosowane m.in. w białaczkach i chłoniakach;

— taksany, przede wszystkim paklitaksel (paclitaxel), wyizolowany z kory cisu krótkolistnego Taxus brevifolia Nutt.; pierwotną izolację i strukturę taksolu opisali Wani i współpracownicy (Wani i in., 1971);

— kamptotecyna (camptothecin) z Camptotheca acuminata Decne. — prekursor irynotekanu i topotekanu, inhibitorów topoizomerazy I;

— podofilotoksyna (podophyllotoxin) z kłącza Podophyllum peltatum L. i Sinopodophyllum spp. — surowiec wyjściowy dla etopozydu i tenipozydu.

Ze świata grzybów wielkoowocnikowych (Basidiomycota) pochodzą polisacharydy o działaniu immunomodulującym, wykorzystywane pomocniczo w onkologii w niektórych krajach — lentynan z twardnika jadalnego (Lentinula edodes) oraz PSK/krestyna z wrośniaka różnobarwnego (Trametes versicolor). Ich status dowodowy pozostaje przedmiotem badań, jednak sam kierunek potwierdza, że grzyby są realnym rezerwuarem substancji przeciwnowotworowych. Warto odnotować, że sam Madaus wskazywał surowce roślinne o działaniu przeciwnowotworowym, m.in. jemiołę Viscum album L. (preparaty lecznicze zawierające lektyny jemiołowe stosuje się w onkologii wspomagająco do dziś), Cistus, Echinacea, Conium i Thuja, i opracował dla nich odrębne oligopleksy.

6. Trwała wartość dawnych metod badawczych

Rozwój technik instrumentalnych nie unieważnia metod dawnych; przeciwnie, wiele z nich pozostaje wzorcowych, a niektóre bywają wręcz bardziej wiarygodne od pośpiesznie stosowanych metod współczesnych. Klasyczna analiza fitochemiczna, ukształtowana przez Georga Dragendorffa (1836–1898) i Alexandra Tschircha (1856–1939), opierała się na skrupulatnej obserwacji makro- i mikroskopowej, reakcjach barwnych i systematycznym rozdziale związków. Dzieło Dragendorffa Die Heilpflanzen der verschiedenen Völker und Zeiten (1898) do dziś stanowi punkt odniesienia etnofarmakologii, a Handbuch der Pharmakognosie Tschircha pozostaje monumentem dyscypliny.

Znamienny jest przykład chromatografii. Współczesna, wysokosprawna chromatografia cieczowa i gazowa wyrosła bezpośrednio z metod dawnych: chromatografii kolumnowej (Michaił Cwiet, początek XX wieku), chromatografii bibułowej (paper chromatography) oraz chromatografii cienkowarstwowej (TLC, thin-layer chromatography), rozwiniętej w latach pięćdziesiątych XX wieku. TLC nie została wyparta, pozostaje podstawową, tanią i powtarzalną metodą oceny tożsamości i czystości surowców roślinnych, wymaganą przez farmakopee (m.in. Ph.Eur.). Dawna metoda okazała się więc nie etapem przejściowym, lecz trwałym filarem kontroli jakości. Analogicznie, Madaus dokumentował działanie surowców metodami biologicznymi (test gojenia ran u roślin, wpływ hormonów na rozwój roślin), wyprzedzając późniejsze badania biotestowe.

Madaus zwracał także uwagę na to, co dzisiejsza standaryzacja niekiedy pomija - na wartość surowca świeżego:

Świeże, niezmienione jeszcze rośliny lecznicze zawierają składniki, których brak im później, gdyż przy nieodpowiedniej przeróbce zostają one zniszczone.

— G. Madaus, Postęp lecznictwa w kierunku biologicznym, Warszawa 1934, s. 10

7. Fitoterapia jako pełnoprawny dział medycyny

Oddzielanie ziołolecznictwa od medycyny akademickiej jest zabiegiem sztucznym, dokonanym w znacznej mierze dopiero po drugiej wojnie światowej, wraz z ekspansją leków syntetycznych. Dawne podręczniki farmakologii — od Handbuch der Heilmittellehre Friedricha Oesterlena, przez Lehrbuch der klinischen Arzneibehandlung Franza Penzoldta, po Handbuch der praktischen und wissenschaftlichen Pharmazie Hermanna Thomsa i Hagers Handbuch der pharmazeutischen Praxis: omawiały łącznie surowce syntetyczne, roślinne, mineralne i zwierzęce, traktując je jako jeden zasób terapeutyczny. Rozdzielenie ich na „naukowe” i „nienaukowe” jest anachronizmem rzutowanym wstecz.

Argument rozstrzygający ma charakter formalny: surowce roślinne i ich przetwory pozostają ujęte w obowiązujących farmakopeach (Ph.Eur., USP, BP) oraz w monografiach EMA/HMPC, a więc w tych samych dokumentach normatywnych, które regulują leki syntetyczne. Trudno racjonalnie usuwać poza obręb medycyny akademickiej to, co ta sama medycyna kodyfikuje w swoich księgach urzędowych. Madaus ujmował ten paradoks wprost:

Jeżeli urzędowe lekospisy zalecają mieszanki herbat bez zastanawiania się nad tem, która roślina w mieszance działa, to również mają sens mieszanki zawarte w sokach owocowych i oligopleksach. Kto w tem nie widzi podłoża naukowego - nie powinien praktykować, lecz zajmować się doświadczeniami i badaniami.

— G. Madaus, Postęp lecznictwa w kierunku biologicznym, Warszawa 1934, s. 44

W tym samym duchu Madaus formułował argument z wielości środków, dziś rozwijany jako koncepcja synergizmu fitokompleksu:

Tak jak jeden składnik pożywienia nie wystarcza do utrzymania życia, tak jeden środek nie wystarcza do leczenia.

— G. Madaus, Postęp lecznictwa w kierunku biologicznym, Warszawa 1934, s. 44

Współczesna fitofarmakologia dostarcza tej intuicji podstaw metodologicznych. W ujęciu Dingermanna i Loewa (2003) leki roślinne bada się tymi samymi narzędziami doświadczalnymi i klinicznymi co leki syntetyczne, z uwzględnieniem specyfiki wieloskładnikowego fitokompleksu. Fitofarmakologia jest zatem nie alternatywą dla farmakologii, lecz jej integralnym rozdziałem.

8. Znaczenie zjednoczenia

Z powyższych ustaleń wynika wniosek praktyczny. Podział na medycynę „akademicką” i „ludową” nie odpowiada realnej strukturze wiedzy terapeutycznej, w której granice te są płynne, a przepływ idei - niewątpliwie obustronny. Medycyna ludowa dostarczała i nadal dostarcza medycynie akademickiej hipotez i surowców; medycyna akademicka dostarcza medycynie ludowej narzędzi weryfikacji i standaryzacji. Rozłączenie ich zubaża oba nurty: pozbawia lecznictwo naukowe rezerwuaru sprawdzonych empirycznie środków, a lecznictwo tradycyjne - kontroli jakości i bezpieczeństwa.

Model docelowy nie jest więc ani bezkrytyczną apologią tradycji, ani jej odrzuceniem, lecz medycyną integracyjną: świadomym, opartym na dowodach włączeniem sprawdzonych metod dawnych i ludowych do postępowania akademickiego. Taka była, w gruncie rzeczy, myśl Madausa, mianowicie: nie zastąpienie medycyny szkolnej, lecz jej dopełnienie i poszerzenie. Warunkiem jest, jak pisał, aby „lekarz był świadomym lecznictwa”, to znaczy znał pochodzenie, przygotowanie i historię stosowanych środków, a nie zdawał się wyłącznie na gotowy preparat.

Perspektywa historyczna każe traktować dawne piśmiennictwo nie jako balast, lecz jako źródło. Zdobycze tysięcy lat obserwacji, od Hipokratesa (ok. 460–370 p.n.e.), przez zielarzy i farmakognostów XIX wieku, po klinicystów pierwszej połowy XX wieku, stanowią kapitał, którego zmarnowanie byłoby błędem poznawczym. Madaus zamykał swój wykład przypomnieniem maksymy hipokratejskiej:

Ilość poznanych roślin odpowiada zakresowi wiedzy w sztuce leczenia.

— Hipokrates, cyt. za: G. Madaus, Postęp lecznictwa w kierunku biologicznym, Warszawa 1934, s. 47

Dr Gerhard Madaus

9. Podsumowanie

Rozdział medycyny akademickiej od medycyny ludowej i dawnej jest podziałem wtórnym, historycznie zmiennym i merytorycznie nieuzasadnionym. Fitoterapia jest normalnym działem medycyny, a fitofarmakologia pełnoprawnym działem farmakologii; ich sztuczne wyodrębnienie po drugiej wojnie światowej nie odpowiada ani genealogii leków, ani treści obowiązujących farmakopei. Podstawowe leki, np. glikozydy nasercowe, alkaloidy opioidowe, przeciwmalaryczne, przeciwnowotworowe, wreszcie antybiotyki jako metabolity grzybów, tak naprawdę wywodzą się ze świata roślin i grzybów, a ich odkrycie było uporządkowaniem obserwacji tradycyjnych. Dawne metody badawcze, od analizy fitochemicznej Dragendorffa i Tschircha po chromatografię bibułową i cienkowarstwową, nie zostały unieważnione, lecz weszły w skład współczesnego warsztatu. Ponieważ zaś nauka jest z natury rewizyjna, dzisiejsze standardy należy traktować jako etap, a dorobek dawny, jako żywe źródło, nie przeżytek. Postulat Madausa o „stopieniu obu wiedz w jedną sztukę lekarską” pozostaje aktualny: przyszłość należy do medycyny scalonej, nie podzielonej.

Bibliografia

Changxing, L., Galani, S., Hassan, F.-U., Rashid, Z., Naveed, M., Fang, D., … Jianhua, L. (2020). Biotechnological approaches to the production of plant-derived promising anticancer agents: An update and overview. Biomedicine & Pharmacotherapy, 132, 110918. https://doi.org/10.1016/j.biopha.2020.110918

Dingermann, T., & Loew, D. (2003). Phytopharmakologie: Experimentelle und klinische Pharmakologie pflanzlicher Arzneimittel. Stuttgart: Wissenschaftliche Verlagsgesellschaft.

Dragendorff, G. (1898). Die Heilpflanzen der verschiedenen Völker und Zeiten: Ihre Anwendung, wesentlichen Bestandteile und Geschichte. Stuttgart: Ferdinand Enke.

Madaus, G. (1934). Postęp lecznictwa w kierunku biologicznym (Zwrot w kierunku leczenia biologicznego). Według odczytu o medycynie neohippokratejskiej wygłoszonego w listopadzie 1933 r. (T. Stencki, tłum.). Warszawa: Druk. Jan Świętoński i S-ka.

Madaus, G. (1938). Lehrbuch der biologischen Heilmittel (t. 1–3). Leipzig: Georg Thieme Verlag.

Newman, D. J., & Cragg, G. M. (2020). Natural products as sources of new drugs over the nearly four decades from 01/1981 to 09/2019. Journal of Natural Products, 83(3), 770–803. https://doi.org/10.1021/acs.jnatprod.9b01285

Różański H. (2010). Filozofia medycyny wg Madausa, 2010, materiały dydaktyczne. Krosno 2010.

Tschirch, A. (1909–1925). Handbuch der Pharmakognosie. Leipzig: Tauchnitz.

Tu, Y. (2016). Artemisinin — A gift from traditional Chinese medicine to the world (Nobel Lecture). Angewandte Chemie International Edition, 55(35), 10210–10226. https://doi.org/10.1002/anie.201601967

Wani, M. C., Taylor, H. L., Wall, M. E., Coggon, P., & McPhail, A. T. (1971). Plant antitumor agents. VI. The isolation and structure of taxol, a novel antileukemic and antitumor agent from Taxus brevifolia. Journal of the American Chemical Society, 93(9), 2325–2327. https://doi.org/10.1021/ja00738a045

Withering, W. (1785). An account of the foxglove and some of its medical uses. Birmingham: M. Swinney.

Pobierz artykuł w pdf

Medycyna_biologiczna_Rozanski_2026.pdf

Pobierz PDF • 255KB